Khi mở tài khoản ngân hàng đầu tiên ở thành phố, ba điều cần nhớ hơn mọi tính năng: tài khoản đứng tên bạn là của riêng bạn, không cho ai mượn, thuê hay mua; mật khẩu và mã xác thực (OTP) không đọc cho bất kỳ ai, kể cả người xưng là nhân viên ngân hàng hay công an; và khi nghi bị lừa thì gọi ngay tổng đài chính thức của ngân hàng để khoá. Phần mở tài khoản chỉ mất một buổi; phần giữ an toàn là thói quen cả đời.
Sinh viên thường cần tài khoản để nhận tiền nhà gửi, đóng học phí; người mới đi làm cần để nhận lương. Bài này không giới thiệu ngân hàng nào, không so lãi suất hay phí. Nó đi qua những việc người mới hay bối rối và những cái bẫy nhắm đúng vào người trẻ vừa có tài khoản đầu tiên.
Chọn ngân hàng: những câu nên tự hỏi thay vì nghe quảng cáo
Ngân hàng nào cũng nói mình tiện, miễn phí, nhiều ưu đãi. Thay vì so quảng cáo, hỏi vài câu thực tế. Trường hay công ty của bạn trả học bổng, trả lương qua ngân hàng nào, có yêu cầu dùng một ngân hàng cụ thể không? Chi nhánh hay phòng giao dịch nào gần chỗ trọ, gần trường để khi cần làm thủ tục tại quầy? Các loại phí duy trì, phí tin nhắn, phí rút tiền khác hệ thống được tính ra sao?
Đọc biểu phí trên trang chính thức hoặc hỏi tại quầy, nhất là các khoản thu hằng tháng mà người ít tiền dễ bỏ qua. Không có ngân hàng "tốt nhất" cho mọi người; có ngân hàng hợp với nơi bạn học, làm và thói quen của bạn.
Một tài khoản chính là đủ cho phần lớn người trẻ. Mở nhiều tài khoản theo khuyến mãi khiến bạn khó theo dõi tiền, quên mật khẩu, và có thêm nhiều chỗ để kẻ gian nhắm vào. Chuyện chia tiền theo mục đích hay dùng nhiều ví đã có ở các trang chuyên về tiền số trong cùng hệ.
Mở tài khoản: các bước và giấy tờ
Có thể mở tại quầy hoặc trên ứng dụng chính thức của ngân hàng với xác minh danh tính điện tử. Lần đầu, nhiều người thấy mở tại quầy dễ hỏi hơn:
- Mang căn cước gắn chip. Sinh viên có thể mang thêm thẻ sinh viên nếu muốn hỏi về gói dành cho sinh viên; người mới đi làm hỏi bộ phận nhân sự xem cần giấy tờ gì để đăng ký nhận lương.
- Dùng số điện thoại chính chủ, đứng tên bạn. Đây là số nhận mã xác thực và tin báo giao dịch; số mượn của người khác là rủi ro lớn.
- Điền thông tin, chụp ảnh khuôn mặt theo hướng dẫn. Theo quy định hiện hành, tài khoản cần được đối chiếu sinh trắc học với căn cước để giao dịch trực tuyến, và một số giao dịch giá trị lớn cần xác thực khuôn mặt. Chi tiết ngưỡng và cách làm hỏi nhân viên ngân hàng.
- Cài ứng dụng ngân hàng từ kho ứng dụng chính thức của điện thoại, hoặc theo đường dẫn nhân viên chỉ tại quầy. Không cài qua đường dẫn gửi trong tin nhắn hay mạng xã hội.
- Đặt mật khẩu mới, không trùng mật khẩu email, mạng xã hội; không dùng ngày sinh, số điện thoại.
- Bật thông báo biến động số dư để thấy ngay mọi giao dịch.
- Hỏi và lưu số tổng đài chính thức của ngân hàng, ghi luôn lên mặt sau thẻ hoặc ghi chú ghim trong điện thoại.
Nếu nhận thẻ ngân hàng, ký vào mặt sau, đổi mã PIN ngay lần đầu, không ghi mã PIN cùng chỗ với thẻ.
Không cho mượn, không cho thuê, không bán tài khoản
Vì sao đây là điều quan trọng nhất. Kẻ lừa đảo cần tài khoản đứng tên người khác để nhận tiền lừa được và chuyển đi, không để lại dấu vết của chúng. Tài khoản của sinh viên, người mới đi làm là mục tiêu ưa thích vì chủ tài khoản trẻ, cần tiền, dễ tin.
Những lời mời hay gặp. "Cho mình mượn tài khoản nhận tiền hàng vài hôm", "mở giùm một tài khoản, trả công", "việc làm thêm chỉ cần cung cấp tài khoản để nhận và chuyển tiền", "bán tài khoản không dùng tới được tiền". Tất cả đều cùng một bản chất.
Hậu quả có thật. Người đứng tên tài khoản phải chịu trách nhiệm về giao dịch qua tài khoản đó. Mua bán, cho thuê, cho mượn tài khoản có thể bị xử lý theo pháp luật, kể cả hình sự, ngoài việc tài khoản bị phong toả và bạn bị gọi làm việc.
Kể cả người quen. Bạn cùng phòng, người quen cùng quê nhờ "nhận hộ tiền" thì giúp bằng cách khác: để họ tự mở tài khoản của mình. Lòng tốt đặt sai chỗ có thể kéo bạn vào chuyện không lường được.
Không đưa căn cước, không chụp mặt hộ ai. Có kẻ không mượn tài khoản mà xin ảnh căn cước, xin bạn quay video khuôn mặt "để xác minh nhận việc". Đó chính là nguyên liệu để mở tài khoản mang tên bạn.
Mã OTP và mật khẩu: ai hỏi cũng không đưa
Mã xác thực một lần (OTP) gửi về điện thoại là chìa khoá cuối cùng của giao dịch. Bảng dưới là những cách người ta xin nó và câu trả lời đúng:
| Người hỏi xưng là | Lời dẫn hay gặp | Bạn làm gì |
|---|---|---|
| Nhân viên ngân hàng | "Tài khoản của bạn bị lỗi, đọc mã để bên em xử lý" | Cúp máy, tự gọi tổng đài chính thức đã lưu |
| Shipper, người bán hàng | "Đọc mã vừa gửi để xác nhận đơn, hoàn tiền" | Không đọc; mã ngân hàng không dùng để nhận hàng |
| Công an, toà án | "Bạn liên quan vụ án, chuyển tiền vào tài khoản tạm giữ" | Cơ quan chức năng không làm việc qua điện thoại kiểu này; gọi 113 hoặc tới trụ sở công an phường |
| Người thân, bạn bè qua tin nhắn | "Mình gửi nhầm mã vào số bạn, đọc lại giùm" | Gọi điện trực tiếp, nghe giọng, không đọc mã |
| Nhà tuyển dụng, chương trình nhận quà | "Cài ứng dụng này, cho phép quyền truy cập để nhận thưởng" | Không cài ứng dụng lạ, không cấp quyền điều khiển máy |
Một nguyên tắc đủ dùng: mã OTP, mật khẩu, mã PIN chỉ do bạn tự nhập vào ứng dụng hay trang của chính ngân hàng mà bạn tự mở. Bất kỳ ai hỏi chúng, dù xưng là ai, đều là dấu hiệu lừa đảo.
Các dạng lừa đảo cuộc gọi giả cơ quan, bưu kiện giả đã có bài kỹ ở mục an toàn khi ở một mình của trang và ở các trang chuyên về thanh toán, bảo mật trong cùng hệ.
Thói quen giữ tài khoản an toàn hằng ngày
Không cần là người rành công nghệ. Vài thói quen dưới đây chặn được phần lớn rủi ro:
- Khoá màn hình điện thoại bằng mật khẩu hoặc sinh trắc học; không cho người khác mượn máy đang mở ứng dụng ngân hàng.
- Đọc kỹ tên người nhận hiện ra trước khi bấm chuyển. Chuyển nhầm thì liên hệ ngân hàng ngay, đừng tự thương lượng với người lạ.
- Không bấm vào đường dẫn trong tin nhắn tự xưng ngân hàng; tự mở ứng dụng để kiểm.
- Không dùng Wi-Fi công cộng để đăng nhập ngân hàng khi có thể dùng mạng di động.
- Cập nhật hệ điều hành và ứng dụng ngân hàng khi có bản mới.
- Đặt hạn mức chuyển tiền trong ngày vừa với nhu cầu thực.
- Xem lại lịch sử giao dịch mỗi tuần một lần, thấy lạ thì hỏi ngay.
Người ở trọ chung phòng nên giữ điện thoại, thẻ, căn cước ở chỗ riêng. Phần lớn chuyện mất tiền không đến từ kẻ phá khoá giỏi mà từ một khoảnh khắc lơ là.
Khi nghi bị lừa hoặc mất điện thoại: làm gì trong giờ đầu
Tốc độ là thứ quan trọng nhất. Làm theo thứ tự này, đừng chờ "để xem đã":
- Gọi ngay tổng đài chính thức của ngân hàng (số đã lưu, hoặc số in mặt sau thẻ) để yêu cầu khoá tài khoản, khoá thẻ, khoá dịch vụ ngân hàng trên điện thoại.
- Nếu mất điện thoại, liên hệ nhà mạng để khoá SIM, tránh kẻ gian nhận mã xác thực.
- Đổi mật khẩu ngân hàng, email từ một thiết bị an toàn khác.
- Ghi lại mọi thông tin: số đã gọi cho bạn, tin nhắn, tài khoản đã chuyển tới, thời gian.
- Trình báo công an phường nơi bạn ở, mang theo giấy tờ và bằng chứng.
- Báo người thân để họ không bị lừa tiếp bằng tài khoản mạng xã hội của bạn.
Ví dụ giả định: Vy, nhân viên mới, nhận cuộc gọi xưng ngân hàng báo thẻ bị khoá, đã đọc mã OTP rồi mới thấy lạ. Cô cúp máy, gọi ngay tổng đài, khoá được tài khoản trước khi giao dịch thứ hai thực hiện. Không phải lúc nào cũng kịp, nhưng mỗi phút gọi sớm đều có ý nghĩa.
Một vài điều nhỏ khi bắt đầu nhận tiền, tiêu tiền qua tài khoản
Tiền nhà gửi lên, lương tháng đầu về tài khoản dễ tạo cảm giác "còn nhiều". Bật thông báo số dư giúp bạn thấy rõ dòng tiền ra vào. Chuyện tính toán chi tiêu theo tháng đã có ở các trang chuyên về ngân sách cá nhân; với người mới lên thành phố, chỉ cần biết số dư thật trước mỗi lần chuyển khoản lớn.
Cẩn thận với các lời mời mở thẻ tín dụng, vay tiêu dùng nhanh, mua trước trả sau ngay khi vừa có tài khoản. Đây không phải lời khuyên chọn hay không chọn sản phẩm nào, mà là lời dặn: đọc kỹ điều kiện, hỏi rõ chi phí, và không ký gì khi chưa hiểu. Vay qua ứng dụng lạ, vay nóng qua tin nhắn mạng xã hội là con đường dẫn tới tín dụng đen; tránh xa.
Khi chuyển trọ, đổi số điện thoại hay đổi căn cước, cập nhật thông tin với ngân hàng ngay. Số điện thoại cũ không còn dùng mà vẫn gắn với tài khoản là một kẽ hở.
Nếu bố mẹ ở quê lo lắng chuyện con dùng ngân hàng điện tử, ngồi cùng bố mẹ một lần qua điện thoại video để chỉ cách bạn kiểm số dư và nhận tiền. Bố mẹ yên tâm hơn, còn bạn có thêm dịp nhắc cả nhà về những cuộc gọi lừa đảo xưng ngân hàng.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên có cần mở tài khoản ngân hàng ngay khi lên thành phố không?
Khá cần, vì nhiều khoản như học phí, học bổng, tiền nhà gửi, tiền làm thêm đều qua tài khoản. Hỏi trường xem có yêu cầu ngân hàng cụ thể nào không trước khi mở, để khỏi phải mở thêm sau này.
Bạn thân nhờ mượn tài khoản nhận tiền vài hôm có sao không?
Có rủi ro thật. Mọi giao dịch qua tài khoản đứng tên bạn, bạn phải chịu trách nhiệm. Nếu tiền đó liên quan lừa đảo, tài khoản có thể bị phong toả và bạn bị gọi làm việc. Giúp bạn bằng cách hướng dẫn họ tự mở tài khoản.
Nhân viên ngân hàng gọi hỏi mã OTP để xử lý lỗi có tin được không?
Không. Ngân hàng không hỏi mã OTP, mật khẩu hay mã PIN của khách qua điện thoại, tin nhắn. Cúp máy, tự gọi lại số tổng đài chính thức in trên thẻ hoặc trên trang của ngân hàng để kiểm tra.
Có nên dùng chung một mật khẩu cho ngân hàng và mạng xã hội?
Không nên. Nếu một tài khoản mạng xã hội bị lộ mật khẩu, kẻ gian sẽ thử ngay mật khẩu đó ở ứng dụng ngân hàng. Mật khẩu ngân hàng nên riêng, đủ dài, không dùng ngày sinh hay số điện thoại.
Chuyển nhầm tiền cho người lạ thì làm gì?
Liên hệ ngay ngân hàng của bạn, cung cấp thông tin giao dịch để ngân hàng hỗ trợ tra soát. Không tự thương lượng với người lạ qua tin nhắn, không chuyển thêm tiền "phí lấy lại". Nếu có dấu hiệu lừa đảo, trình báo công an.
Đổi số điện thoại thì phải làm gì với tài khoản ngân hàng?
Cập nhật số mới với ngân hàng trước khi bỏ số cũ, thường cần ra quầy hoặc làm trên ứng dụng theo hướng dẫn. Số cũ bị nhà mạng thu hồi và cấp cho người khác có thể khiến người đó nhận được tin nhắn xác thực của bạn.