Một kệ đồ khô dự trữ cho người ở trọ chỉ cần khoảng mười thứ: gạo, trứng, một hai loại mì hoặc bún khô, yến mạch, đậu khô hoặc lạc, vài hộp cá hoặc đậu đóng hộp, sữa tiệt trùng, dầu ăn, nước mắm và một loại rau đông lạnh. Từ chừng ấy đã nấu được cả tuần những bữa đơn giản mà đủ chất khi bận không đi chợ được.
Điều quan trọng không kém là cất đúng chỗ và xoay vòng: món mới mua để phía sau, món cũ đưa ra trước, mỗi tháng nhìn hạn một lần. Phần dưới nói cụ thể từng món, cách giữ trong phòng nóng ẩm, mùa nồm, cách chặn kiến gián mà không cần hoá chất, và vài thực đơn dựng hoàn toàn từ kệ đồ khô.
Mười món nền cho kệ đồ khô của một người
Lượng dưới đây là mức vừa cho một người trong khoảng hai tuần đến một tháng, đủ để luân chuyển mà không tồn đọng:
| Món | Lượng gợi ý | Cất ở đâu | Dùng thế nào |
|---|---|---|---|
| Gạo | Bao 2–5 kg | Hũ hoặc thùng kín, chỗ khô mát | Cơm, cháo |
| Trứng | 10 quả | Ngăn mát, để nguyên khay | Chiên, luộc, hấp, nấu canh |
| Mì, bún khô, miến | 3–5 gói | Hộp kín | Bữa nhanh, thêm rau và trứng |
| Yến mạch | Một túi nhỏ | Hũ kín | Ngâm qua đêm, nấu cháo |
| Đậu khô hoặc lạc | Một túi nhỏ | Hũ kín, xa ẩm | Nấu chè, rang muối, nấu xôi |
| Cá hộp, đậu hộp | 3–4 hộp | Kệ khô, tránh nắng | Cơm với cá sốt, trộn mì |
| Sữa tiệt trùng hộp giấy | 4–6 hộp | Nhiệt độ phòng khi chưa mở | Ăn sáng, nấu yến mạch |
| Dầu ăn, nước mắm, muối, đường | Chai nhỏ | Chỗ tối, xa bếp | Gia vị nền |
| Hành, tỏi khô | Vài củ | Rổ thoáng, chỗ khô | Phi thơm cho mọi món |
| Rau đông lạnh hoặc củ lâu hỏng | Một túi nhỏ hoặc vài củ | Ngăn đá hoặc rổ | Rau cho tuần không đi chợ |
Danh sách này không bắt bạn mua đủ một lần. Mỗi lần đi chợ, siêu thị thêm một hai món, sau một tháng là có kệ đủ dùng.
Gạo: cất sao cho khỏi mọt và khỏi ẩm
Gạo là món dự trữ quan trọng nhất và cũng là món dễ hỏng âm thầm nhất trong phòng trọ nóng ẩm. Mọt gạo thường đã có sẵn trứng trong hạt từ lúc mua; gặp chỗ ấm, ẩm và túi hở, chúng nở và lan sang các túi khác. Vì vậy với người ở một mình, mua bao nhỏ vừa đủ dùng trong vài tuần hợp lý hơn bao lớn.
Đổ gạo ra hũ nhựa hoặc thùng có nắp kín, không để nguyên bao giấy, bao dệt đã mở. Đặt thùng gạo ở chỗ khô, mát, xa bếp và không để sát nền nhà, nhất là phòng tầng trệt hay ẩm. Trước khi đổ gạo mới vào, vét sạch gạo cũ và lau khô thùng, đừng đổ chồng gạo mới lên lớp gạo cũ dưới đáy.
Gạo có mùi hôi, mùi mốc, hạt vón cục hay có vệt xanh đen thì không nên ăn. Gạo có vài con mọt có thể sàng, vo kỹ và dùng sớm, nhưng đó là dấu hiệu bạn đang mua nhiều hơn tốc độ ăn hoặc chỗ cất chưa kín. Tháng sau mua ít lại.
Các món còn lại: mỗi món một điều cần nhớ
Trứng. Trứng mua ở chợ thường chưa rửa, lớp màng tự nhiên bên ngoài vỏ vẫn còn. Đừng rửa trứng trước khi cất, chỉ lau phần bẩn nếu có và rửa ngay trước khi đập. Để trong ngăn mát, nguyên khay, đầu tù hướng lên. Quả nứt vỏ thì dùng trước, nấu chín kỹ.
Đồ hộp. Chọn hộp không móp ở mép, không gỉ, không phồng nắp. Hộp phồng hoặc khi mở ra xì hơi, có mùi lạ thì bỏ ngay, không nếm thử. Đồ hộp đã mở mà ăn không hết thì chuyển sang hộp thuỷ tinh hoặc nhựa có nắp, cất ngăn mát, dùng trong một hai ngày.
Lạc, đậu khô, hạt. Mùa ẩm dễ mốc. Lạc hay hạt có đốm mốc, vị đắng hoặc mùi hôi dầu thì bỏ cả mẻ chứ không nhặt riêng hạt mốc, vì một số loại nấm mốc trên lạc, ngô có thể sinh độc tố không nhìn thấy. Mua lượng nhỏ và giữ trong hũ kín.
Sữa tiệt trùng hộp giấy. Để ở nhiệt độ phòng khi chưa mở là được, xem ngày trên hộp. Mở ra rồi thì cất ngăn mát và dùng theo hướng dẫn in trên bao bì, thường trong vài ngày.
Mì, bún khô, yến mạch. Để trong hộp kín sau khi mở gói để chặn kiến và ẩm. Yến mạch hay bột có mùi dầu cũ, mùi ôi thì đã hỏng chất béo, nên bỏ.
Xoay vòng hạn dùng: vào trước ra trước
Tủ đồ khô chỉ có ích khi đồ bên trong còn dùng được. Cách giữ cho không món nào nằm quá lâu:
- Khi mua về, đọc hạn dùng trên bao bì, ghi ngắn lên nắp hũ hoặc mặt hộp bằng bút lông nếu chữ in quá nhỏ.
- Xếp món mới ra phía sau hoặc bên dưới, đưa món cũ lên trước. Tay với lấy món gần nhất luôn là món cần dùng trước.
- Dán một tờ giấy nhỏ trong cánh tủ hoặc cạnh kệ, ghi những gì đang có. Dùng hết món nào thì gạch, cần mua thì thêm vào danh sách đi chợ.
- Mỗi tháng một lần, ví dụ ngày đầu tháng, lấy hết đồ ra nhìn hạn, lau kệ. Món nào còn dưới một tháng thì đưa vào thực đơn tuần tới.
- Không mua thêm món đã có chỉ vì đang được giảm giá, trừ khi món cũ sắp hết.
Cách xoay vòng này mất năm phút mỗi tháng, nhưng nó biến kệ đồ khô từ một góc để quên thành một kho thật sự dùng được.
Phòng nóng, mùa nồm, kiến gián: giữ kệ đồ khô sạch mà không cần hoá chất
Phòng trọ thường nóng vào mùa hè và ẩm vào mùa nồm ở miền Bắc, hai điều kiện đều không tốt cho đồ khô. Đặt kệ xa bếp, xa cửa sổ có nắng chiếu trực tiếp, không sát nền và không sát bức tường hay thấm nước. Nếu phòng có mùi ẩm, đồ khô nên được giữ trong hũ kín hết, không để túi giấy, túi ni lông buộc dây thun.
Kiến và gián tìm tới đồ khô vì mùi đường, dầu và vụn thức ăn. Phòng ngừa đơn giản nhất là không để gói nào mở hở, lau sạch vụn trên kệ mỗi tuần, đựng đường trong hũ có nắp vặn. Đây là cách ngăn chúng tìm thấy nguồn ăn từ đầu; những bài về xua đuổi kiến, gián cụ thể có ở trang mẹ Nhím Lông Xanh và các trang chuyên về côn trùng.
Gói hút ẩm loại an toàn thực phẩm, thường có sẵn trong các túi rong biển, bánh, có thể để thêm vào hũ đựng đồ khô ít dùng. Chỉ dùng loại không vỡ, không rò và không để chúng lẫn vào đồ ăn.
Những món không nên trữ nhiều khi ở một mình
Dầu ăn chai lớn. Dầu đã mở nắp tiếp xúc không khí và ánh sáng, để lâu trong phòng nóng sẽ có mùi ôi. Một người dùng dầu ít, chai nhỏ hợp hơn; nếu được cho chai lớn thì chiết ra chai nhỏ dùng dần, phần còn lại đậy kín để chỗ tối.
Gia vị bột, hạt tiêu xay sẵn. Không hỏng theo kiểu nguy hiểm nhưng mất mùi nhanh sau vài tháng. Mua lọ nhỏ, hoặc mua tiêu hạt và xay khi dùng.
Đồ ăn vặt. Bánh, snack trữ trong phòng thường hết nhanh hơn dự định vì luôn ở trong tầm tay. Đây không phải đồ dự trữ, nên mua theo lần chứ không theo thùng.
Bánh mì, bánh ngọt. Để ngoài phòng nóng ẩm dễ mốc trong hai ba ngày. Ăn không kịp thì cắt lát, cho vào túi kín để ngăn đá, khi ăn nướng hoặc hấp lại.
Đồ quê gửi số lượng lớn chưa có chỗ cất. Mắm, đồ khô vùng biển, thịt muối là quà quý nhưng cần chỗ cất đúng. Nhận về rồi chia hũ nhỏ, cất phần lớn ở nơi khô mát hoặc ngăn đá, chỉ để ngoài phần đang dùng.
Năm bữa dựng hoàn toàn từ kệ đồ khô
Ví dụ giả định cho một tuần bận không đi chợ được, chỉ dùng kệ đồ khô và ngăn đá. Mỗi món dưới 20 phút với một nồi cơm điện và một bếp nhỏ:
- Cơm cá sốt cà: cơm trắng, một hộp cá sốt cà chua hâm nóng, thêm hành phi và ít rau đông lạnh luộc.
- Mì trứng rau: luộc mì, đập một quả trứng vào nồi, thả một nắm rau đông lạnh, nêm nước mắm và tiêu.
- Cháo yến mạch mặn: nấu yến mạch với nước, thêm trứng đánh tan, hành phi, nước mắm; ăn ấm cho buổi tối mệt.
- Miến xào trứng: ngâm miến mềm, xào với tỏi, trứng và rau đông lạnh, nêm nước mắm.
- Cơm chiên dọn kệ: cơm nguội từ hôm trước đã cất tủ, trứng, đậu hộp hoặc lạc rang, hành.
Những bữa này không thay được bữa có rau tươi và thịt cá mỗi ngày, nhưng tốt hơn nhiều so với mì gói suông hay bỏ bữa. Khi tuần bận qua đi, đi chợ lại và bổ sung kệ cho lần sau.
Khi nào kệ đồ khô đang quá đầy
Kệ đồ khô dự trữ cho một người không nên chiếm nhiều chỗ hơn một ngăn tủ hoặc một kệ nhỏ. Nếu đồ khô tràn sang gầm giường, nóc tủ quần áo, nghĩa là bạn đang mua nhiều hơn nhu cầu, thường vì khuyến mãi hoặc vì đồ từ quê gửi lên.
Đồ quê gửi lên là trường hợp riêng của rất nhiều bạn trẻ: bao gạo hai mươi ký, túi lạc, túi đỗ, chai nước mắm lớn, mấy hũ mắm. Đó là tình cảm và là thứ rất quý, nhưng một người ăn không kịp. Chia bớt cho bạn cùng phòng hay hàng xóm thân, hoặc dặn nhà gửi ít đi một chút mỗi lần, vừa đỡ phí đồ vừa đỡ lo mọt, mốc.
Một cách kiểm đơn giản: nếu có món trên kệ mà bạn không nhớ đã mua khi nào, đó là món nên dùng ngay tuần này hoặc cho đi.
Câu hỏi thường gặp
Gạo để được bao lâu?
Gạo trắng để trong hũ kín, chỗ khô mát có thể dùng nhiều tháng, nhưng trong phòng trọ nóng ẩm thì chất lượng giảm nhanh hơn và dễ có mọt. Người ở một mình nên mua lượng đủ dùng trong vài tuần đến một tháng, đọc ngày đóng bao trên túi nếu có.
Trứng nên để tủ lạnh hay để ngoài?
Ở khí hậu nóng, trứng để ngăn mát giữ tươi lâu hơn rõ rệt so với để ngoài. Không rửa trứng trước khi cất, để nguyên khay, và đừng để ở cửa tủ vì chỗ đó nhiệt độ thay đổi nhiều mỗi lần mở cửa.
Đồ hộp quá hạn vài ngày có ăn được không?
Hạn dùng là cam kết của nhà sản xuất về an toàn và chất lượng tới ngày đó. Với đồ hộp, quá hạn ngắn mà hộp còn nguyên vẹn thường chưa có vấn đề rõ, nhưng cách an toàn là không ăn đồ đã quá hạn và chú ý xoay vòng để không phải đứng trước câu hỏi này. Hộp phồng, móp, gỉ thì bỏ bất kể hạn.
Có nên mua gạo bao lớn cho rẻ không?
Chỉ khi bạn ăn hết trong khoảng một tháng và có thùng kín để cất. Bao lớn mà dùng chậm thì dễ mọt, ẩm, cuối cùng phải bỏ một phần, khi đó đơn giá thật cao hơn bao nhỏ. Ở ghép có thể mua chung một bao rồi chia.
Đồ ăn liền nào nên tránh dựa vào quá nhiều?
Mì gói, đồ ăn vặt nhiều muối và chất béo nếu ăn thay bữa liên tục thì bữa ăn thiếu rau, thiếu đạm. Không cần bỏ hẳn, chỉ cần luôn thêm trứng, rau, đậu khi nấu, và dùng chúng như món cứu bữa chứ không phải bữa chính hằng ngày.