Ngày hết hạn in trên chai, hộp chỉ áp dụng khi sản phẩm còn nguyên niêm phong; mở nắp rồi thì thời gian dùng ngắn lại, nhiều khi chỉ còn vài ngày. Sữa tươi, nước ép, đồ hộp đã mở thường chỉ nên dùng trong một đến vài ngày ở ngăn mát; mayonnaise, tương cà, dầu hào, nước tương mở rồi nên cất ngăn mát và dùng theo hướng dẫn trên nhãn; nước mắm, muối, đường bền hơn nhiều nhờ độ mặn, độ khô, chỉ cần đậy kín, để chỗ tối mát.
Người ở một mình ăn chậm nên hay gặp đúng chuyện này: chai tương ớt mở từ tháng trước, hộp sữa uống dở ba hôm. Bài dưới giúp bạn đọc dòng "sau khi mở" trên nhãn, ghi ngày mở, giữ hũ chai lâu hỏng và chọn cỡ mua hợp với tốc độ ăn của mình.
Vì sao hạn in sẵn không còn đúng sau khi mở
Khi còn niêm phong, sản phẩm nằm trong môi trường đã được nhà sản xuất kiểm soát: tiệt trùng, đóng kín, có khi rút bớt không khí. Hạn dùng được tính cho đúng tình trạng đó. Ngay khi mở nắp, không khí, hơi ẩm và vi sinh vật từ tay, từ thìa, từ không khí trong phòng đi vào. Từ lúc đó, thời gian an toàn phụ thuộc nhiều vào cách bạn cất và dùng, không còn chỉ vào con số in trên nắp.
Mức độ ảnh hưởng khác nhau tuỳ sản phẩm. Thứ nhiều nước, ít muối, ít đường, ít axit như sữa, nước ép, đồ hộp rau thịt, nước dùng đóng hộp là nhóm hỏng nhanh nhất sau khi mở. Thứ rất mặn, rất ngọt hoặc rất chua như nước mắm, mật ong, giấm, đường, muối thì vi khuẩn khó sống, mở rồi vẫn để được lâu, chỉ có thể đổi màu, đổi mùi dần.
Chuyện phân biệt "hạn sử dụng" với "sử dụng tốt nhất trước" khi sản phẩm còn nguyên đã có bài chi tiết ở các trang chuyên về kiểm tra thực phẩm. Ở đây chỉ nói phần sau khi mở, phần mà người ở một mình gặp nhiều nhất và hay đoán mò nhất.
Đọc dòng "sau khi mở" trên nhãn trước tiên
Phần lớn sản phẩm dễ hỏng sau khi mở đều có một dòng hướng dẫn riêng trên nhãn, thường gần chỗ ghi cách bảo quản. Câu hay gặp là "sau khi mở, bảo quản lạnh và dùng trong X ngày" hoặc "bảo quản lạnh sau khi mở". Dòng này quan trọng hơn mọi bảng tra cứu chung, vì nhà sản xuất tính theo đúng công thức của họ: cùng là tương ớt nhưng loại ít muối, ít chất bảo quản sẽ có thời gian khác loại truyền thống.
Một số bao bì quốc tế dùng ký hiệu hình hũ mở nắp với con số kèm chữ M, ví dụ 6M nghĩa là nên dùng trong sáu tháng sau khi mở. Ký hiệu này hay gặp trên mỹ phẩm, đôi khi trên một số loại gia vị nhập khẩu. Khi thấy, hãy coi đó là mốc trên.
Nếu nhãn không có dòng nào về sau khi mở, hãy dựa vào nhóm sản phẩm trong bảng ở phần sau, nghiêng về phía thận trọng cho các món nhiều nước và ít muối. Mẹo nhỏ là chụp ảnh phần nhãn ghi cách bảo quản khi vừa mua, vì chữ trên nhãn hay bị mờ, bị bóc sau vài tuần dùng.
Các món hay dùng dở: cất ở đâu sau khi mở
Bảng dưới là khoảng thường gặp cho sản phẩm thông dụng, dùng khi nhãn không ghi hoặc đã mất nhãn. Nhãn ghi khác thì làm theo nhãn:
| Món | Cất sau khi mở | Khoảng thời gian thường gặp | Dấu hiệu nên bỏ |
|---|---|---|---|
| Sữa tươi, sữa tiệt trùng hộp lớn | Ngăn mát, đóng nắp kín | Vài ngày, thường 2–4 ngày | Vị chua, vón cục, mùi lạ |
| Nước ép đóng hộp | Ngăn mát | Vài ngày | Sủi bọt, vị lên men |
| Đồ hộp (cá, thịt, đậu) | Chuyển sang hộp có nắp, ngăn mát | 1–2 ngày | Mùi lạ, nhớt |
| Mayonnaise | Ngăn mát | Theo nhãn, thường vài tuần | Tách dầu, mùi chua lạ, đổi màu |
| Tương ớt, tương cà, dầu hào, nước tương | Ngăn mát nếu nhãn khuyên, đậy kín | Vài tuần đến vài tháng | Váng, mốc, mùi chua men |
| Mứt, bơ đậu phộng | Mứt ngăn mát; bơ đậu phộng chỗ mát | Vài tuần đến vài tháng | Mốc, mùi dầu ôi |
| Nước mắm, giấm, mật ong | Chỗ tối mát, đậy kín | Lâu, nhiều tháng | Mốc, váng, mùi khác thường |
| Bánh mì gói, bánh mì ổ | Túi kín ở nhiệt độ phòng hoặc ngăn đá | 2–4 ngày ngoài, lâu hơn trong ngăn đá | Bất kỳ đốm mốc nào |
Khoảng thời gian trong bảng là để định hướng, không phải lời đảm bảo. Phòng trọ nóng, tủ lạnh mở ra đóng vào nhiều lần, dùng thìa không sạch đều làm thời gian thật ngắn hơn. Khi có dấu hiệu ở cột cuối, bỏ đi dù vẫn còn trong khoảng thời gian.
Ghi ngày mở: ba giây cứu cả chai
Thói quen đơn giản nhất mà ít người làm. Bộ dụng cụ chỉ là cuộn băng dính giấy và cây bút lông để trên nóc tủ lạnh:
- Mỗi lần mở nắp một món có hạn ngắn sau khi mở (sữa, nước ép, đồ hộp, nước sốt), ghi ngày lên nắp hoặc thân chai: "mở 14/10".
- Với món có hạn dài sau khi mở như tương ớt, dầu hào, ghi luôn hạn tự đặt theo nhãn, ví dụ "mở 14/10 – dùng đến 14/12".
- Xếp các chai đã mở ở một chỗ cố định trong tủ, như ngăn cửa hoặc một khay nhỏ, để nhìn một lượt là thấy.
- Mỗi lần dọn tủ cuối tuần, đọc các ngày ghi; chai nào đã qua mốc thì bỏ, chai nào sắp tới thì ưu tiên dùng.
Ghi ngày nghe có vẻ cầu kỳ với một chai tương, nhưng nó trả lời ngay câu hỏi mà trí nhớ không bao giờ trả lời chắc được: hộp này mở hôm nào nhỉ. Ở ghép thì ngày mở còn giúp bạn cùng phòng biết món nào cần dùng trước.
Giữ hũ, chai lâu hỏng bằng cách dùng đúng
Dùng thìa sạch và khô. Thìa vừa ăn xong, đũa đang gắp thức ăn đưa thẳng vào hũ tương ớt, hũ mắm là cách mang nước bọt và vụn thức ăn vào bên trong. Lấy ra chén nhỏ bằng thìa sạch, phần thừa trong chén không đổ ngược lại vào hũ.
Đậy nắp ngay sau khi dùng. Chai nước tương để mở nắp cả bữa ăn hay hộp sữa để ngoài bàn trong lúc ăn sáng là thời gian ấm lên và nhiễm bẩn không cần thiết. Rót xong là đậy, cất.
Lau miệng chai. Vệt nước sốt khô quanh miệng chai là chỗ mốc bắt đầu. Lau bằng khăn giấy ẩm trước khi vặn nắp.
Không để chai đã mở ở chỗ nóng. Kệ sát bếp, bậu cửa sổ nắng là nơi nhiệt độ cao nhất phòng. Ngay cả nước mắm cũng đổi màu nhanh hơn ở đó.
Không trộn đồ mới vào đồ cũ. Đổ tương ớt mới vào chai cũ còn đáy, đổ sữa mới vào hộp cũ làm mất mốc ngày và lẫn phần cũ sắp hỏng vào phần mới.
Mua cỡ nào cho người ở một mình
Nguyên tắc dễ nhớ: với món hỏng nhanh sau khi mở, mua cỡ mà bạn dùng hết trong khoảng thời gian an toàn. Một người uống sữa mỗi sáng một cốc khoảng hai trăm ml thì hộp một lít sẽ dùng mất năm ngày, dài hơn khoảng thời gian thường gặp sau khi mở; hộp nhỏ hoặc nửa lít hợp hơn. Đơn giá hộp nhỏ có thể cao hơn, nhưng nửa hộp lớn đổ đi thì phần đổ đi đó mới là khoản phí thật.
Với gia vị và nước sốt dùng ít mỗi lần, chai nhỏ nhất là lựa chọn hợp lý cho những tháng đầu ra ở riêng. Khi đã biết mình dùng nhanh cỡ nào, có thể nâng cỡ cho những món dùng đều như nước mắm, dầu ăn. Những sốt dùng một hai lần cho một món đặc biệt thì mua gói nhỏ dùng một lần, hoặc hỏi xin bạn bè một ít.
Ở ghép thì có thể mua chung những món dùng chung như nước mắm, tương ớt, miễn là đã thống nhất từ đầu. Một chai dùng cho hai người hết nhanh gấp đôi và ít khi phải bỏ.
Sữa, sữa chua và đồ uống: nhóm cần để ý nhất
Trong các món dùng dở, sữa là thứ người ở một mình hay để quá lâu nhất, vì mỗi ngày chỉ uống một chút. Sữa tươi thanh trùng, loại phải bảo quản lạnh ngay cả khi chưa mở, có hạn ngắn hơn sữa tiệt trùng hộp giấy để ở nhiệt độ phòng. Một khi đã mở, cả hai loại đều nên cất ngăn mát, ở phía trong chứ không ở cửa tủ, và dùng trong vài ngày theo nhãn.
Sữa chua hũ nhỏ thường được thiết kế để ăn một lần, nên ít gặp vấn đề. Sữa chua hộp lớn thì mỗi lần múc phải dùng thìa sạch, đậy ngay, và để ý lớp nước trong trên mặt: một ít nước là bình thường, còn có mốc, mùi men rượu, bọt khí là nên bỏ. Nước ép trái cây đã mở dễ lên men, sủi bọt nhẹ và có vị chua gắt; gặp vậy thì không uống tiếp.
Cách gọn nhất cho người ăn ít: chọn hộp nhỏ vừa uống trong hai ba ngày, hoặc dùng sữa tiệt trùng hộp nhỏ dùng một lần, để vài hộp ở kệ đồ khô làm dự trữ.
Khi phân vân: nghi thì bỏ, nhưng đừng phí vô lý
Câu "nghi thì bỏ" đúng với những món nhiều nước, ít muối, đã mở lâu mà không nhớ ngày: hộp sữa không rõ mở hôm nào, hộp cá mở dở, hũ nước dùng. Thiệt hại khi bỏ một hộp sữa nhỏ hơn nhiều so với một ngày đau bụng nằm ở phòng trọ một mình.
Nhưng cũng đừng bỏ những thứ vốn rất bền chỉ vì đã qua con số in trên nhãn vài ngày: nước mắm sẫm màu hơn, đường vón cục, muối ẩm, mật ong kết tinh đều là thay đổi bình thường, không phải hỏng. Mật ong kết tinh có thể ngâm lọ vào nước ấm cho tan lại. Biết món nào bền thật giúp bạn đỡ phí và đỡ lo vu vơ.
Riêng dấu hiệu mốc thì quyết định đơn giản hơn: mứt, tương, sốt, bánh mì đã thấy mốc thì bỏ cả hũ, cả ổ, không vớt phần mốc rồi ăn tiếp phần dưới, vì sợi nấm có thể đã lan sâu hơn phần nhìn thấy.
Câu hỏi thường gặp
Tương ớt mở rồi có cần để tủ lạnh không?
Tuỳ loại, hãy đọc nhãn. Nhiều loại tương ớt có độ chua, độ mặn đủ để để ngoài một thời gian, nhưng nhãn vẫn khuyên bảo quản lạnh sau khi mở để giữ màu và mùi. Ở phòng trọ nóng, để ngăn mát là lựa chọn an toàn, đặc biệt với loại ít muối, ít chất bảo quản.
Sữa hộp giấy mở rồi để ngoài cả buổi có uống được không?
Không nên. Sữa đã mở là môi trường vi khuẩn phát triển tốt, để ở nhiệt độ phòng trọ vài giờ có thể chua nhanh. Nếu lỡ để ngoài lâu, nhất là trời nóng, an toàn nhất là bỏ phần còn lại. Lần sau rót ra cốc rồi cất hộp ngay.
Nước mắm để lâu bị sẫm màu có hỏng không?
Sẫm màu dần theo thời gian là chuyện thường gặp với nước mắm, do phản ứng tự nhiên của các thành phần bên trong, không có nghĩa là hỏng. Chỉ bỏ khi thấy váng, mốc, cặn lạ hoặc mùi khác hẳn mùi vốn có.
Có nên chuyển đồ hộp ăn dở sang hộp khác không?
Có. Sau khi mở, lớp tráng bên trong hộp kim loại tiếp xúc với không khí và thức ăn có thể có mùi kim loại. Chuyển phần còn lại sang hộp thuỷ tinh hoặc nhựa có nắp, cất ngăn mát và ăn trong một hai ngày.
Bánh mì nên để ngoài hay để tủ lạnh?
Bánh mì để ngăn mát thường nhanh khô cứng hơn để ngoài. Ăn trong hai ba ngày thì để túi kín ở chỗ mát trong phòng; ăn chậm hơn thì cắt lát, cho vào túi kín để ngăn đá, khi ăn lấy từng lát ra nướng hoặc hấp lại.