Thay bóng đèn là một trong số ít việc liên quan đến điện mà người thuê trọ tự làm được, với ba điều kiện: tắt công tắc và ngắt aptomat trước, chờ bóng nguội, và đứng trên thứ gì đó thật chắc. Bóng tròn đuôi xoáy hay đuôi cài, thanh LED tuýp lắp trong máng đều thay được theo vài bước đơn giản, mất khoảng năm đến mười phút.
Phần quan trọng không kém là biết lúc nào dừng lại. Đui đèn cháy đen, có mùi khét, dây lủng lẳng, đèn vẫn tắt dù bóng mới, hay máng đèn phải tháo ra mới thay được bóng: đó là lúc báo chủ nhà hoặc thợ điện, không tự làm tiếp. Bài này đi qua chuẩn bị, các bước cho từng loại bóng, cách mua đúng bóng và các dấu hiệu dừng.
Chuẩn bị trước khi chạm vào bóng đèn
Hầu hết tai nạn khi thay bóng không đến từ điện mà đến từ việc té ngã và bỏng tay. Năm phút chuẩn bị loại được cả hai:
- Tắt công tắc đèn, rồi ngắt aptomat của phòng (hoặc của nhánh đèn nếu tủ điện có chia nhánh). Công tắc chỉ cắt một dây; ngắt aptomat mới chắc chắn đui đèn không còn điện. Nếu không biết aptomat nằm đâu, hỏi chủ nhà từ hôm đầu dọn vào, đây là thông tin nên biết dù không thay bóng.
- Chờ bóng nguội ít nhất năm đến mười phút nếu đèn vừa sáng. Bóng sợi đốt và bóng compact cũ có thể nóng đủ để bỏng tay; bóng LED mát hơn nhưng phần đế vẫn ấm.
- Chọn chỗ đứng: ghế đẩu bốn chân hoặc thang gấp nhỏ, đặt trên sàn khô, phẳng. Không đứng lên ghế xoay có bánh xe, ghế nhựa đã nứt, xô úp ngược hay mép giường. Nếu trần cao và không với tới bằng ghế đẩu, mượn thang hoặc nhờ người giữ.
- Mặc dép khô, tay khô. Có người ở cùng thì nhờ đứng giữ ghế và đưa đồ.
- Mang bóng mới lên cùng một lần, để trong túi áo hoặc nhờ người đưa. Leo lên leo xuống nhiều lần là lúc dễ trượt chân nhất.
- Bật đèn pin hoặc mở rèm nếu trời tối, vì sau khi ngắt aptomat phòng sẽ tối hẳn.
Nếu phòng không có aptomat riêng mà dùng chung tủ điện của cả dãy, nhờ chủ nhà ngắt hoặc thay bóng lúc ban ngày khi chỉ cần tắt công tắc và đợi đủ lâu; không tự mở tủ điện chung.
Bóng tròn đuôi xoáy và đuôi cài: tháo đúng chiều, lắp vừa tay
Bóng đuôi xoáy (đuôi vặn ren) tháo bằng cách xoay ngược chiều kim đồng hồ khi nhìn từ dưới lên. Cầm vào thân bóng, không cầm vào phần chụp thuỷ tinh mỏng nếu là bóng cũ, xoay chậm và đều. Bóng kẹt thì dừng lại, đừng cố bẻ: bóng thuỷ tinh có thể vỡ trong tay. Có thể đeo găng tay cao su khô để bám tốt hơn. Lắp bóng mới thì xoay theo chiều kim đồng hồ đến khi thấy vừa chặt, không siết thêm; siết quá tay làm nứt đui nhựa.
Bóng đuôi cài (hai chốt ngang) tháo bằng cách ấn nhẹ bóng lên trên, xoay ngược chiều kim đồng hồ khoảng một phần tư vòng rồi kéo xuống. Lắp ngược lại: đưa hai chốt vào đúng rãnh, ấn lên, xoay xuôi cho chốt khoá. Nếu đui đèn bị lỏng, bóng lắc lư, hoặc lò xo bên trong đui bị gãy, đó không còn là chuyện thay bóng.
Lắp xong, xuống ghế, cất ghế gọn, rồi mới bật lại aptomat và công tắc. Đèn sáng đều, không chớp, không có tiếng rè là được. Bóng cũ là LED hay compact thì gói lại, bỏ riêng, không đập vỡ; bóng compact có chứa một lượng nhỏ thuỷ ngân, nếu vỡ thì mở cửa cho thoáng, gom mảnh bằng bìa cứng và khăn ẩm, không dùng máy hút bụi.
Đèn tuýp LED trong máng: loại nào tự thay được
Phòng trọ thường có hai kiểu đèn dài. Kiểu thứ nhất là bộ máng đèn LED liền khối, thanh đèn và máng là một; khi tắt hẳn hoặc chớp liên tục thì thường phải thay cả bộ, việc này liên quan đến dây nối vào máng nên là việc của chủ nhà hoặc thợ. Kiểu thứ hai là máng có hai đầu kẹp, thanh tuýp LED (hoặc tuýp huỳnh quang cũ) lắp rời vào giữa; thanh tuýp loại này người thuê thay được.
Cách thay thanh tuýp lắp rời: sau khi ngắt điện, đứng chắc ngay giữa thanh đèn, hai tay cầm hai đầu, xoay thanh một phần tư vòng quanh trục của nó cho hai chân kim loại ở mỗi đầu thẳng với khe của đầu kẹp, rồi hạ thanh xuống. Lắp thanh mới thì làm ngược lại: đưa chân vào khe ở cả hai đầu cùng lúc, xoay một phần tư vòng cho khoá. Thanh dài khoảng một mét hai nên rất dễ đập vào trần hoặc tường nếu chỉ cầm một đầu.
Có một điểm cần cẩn thận: máng đèn huỳnh quang đời cũ có tắc te và chấn lưu bên trong, còn nhiều thanh LED bán sẵn yêu cầu bỏ hoặc nối tắt chấn lưu mới chạy. Việc bỏ chấn lưu là sửa mạch điện trong máng, không phải thay bóng. Khi mua thanh mới, mang thanh cũ theo hỏi người bán đúng loại thay thế trực tiếp cho máng đang có; nếu người bán nói phải đấu lại dây, báo chủ nhà.
Mua đúng bóng thay thế: bốn thông số cần xem
Chụp ảnh bóng cũ trước khi đi mua, hoặc mang theo bóng cũ. Bốn thông số dưới đây quyết định bóng mới có vừa và có hợp không:
| Thông số | Xem ở đâu | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Kiểu đuôi | Phần đế bóng: ren xoáy to, ren xoáy nhỏ, hai chốt cài | Sai đuôi thì không lắp được hoặc lắp lỏng gây chập chờn |
| Công suất (W) | In trên thân hoặc đế bóng | Không lắp bóng công suất lớn hơn mức đui và chụp đèn cho phép; đèn LED cùng độ sáng thường cần công suất nhỏ hơn nhiều so với bóng sợi đốt |
| Màu ánh sáng | Bao bì ghi trắng, vàng hoặc trung tính, kèm số nhiệt độ màu | Ánh trắng hợp bàn học, ánh vàng ấm hợp góc ngủ; nên đồng bộ trong một phòng nhỏ |
| Kích thước | Chiều dài thanh tuýp, đường kính bóng tròn | Bóng to quá không vừa chụp đèn, thanh dài lệch không vào được đầu kẹp |
Với người ở trọ, độ sáng tính bằng lumen trên bao bì hữu ích hơn số watt: hai bóng LED cùng công suất có thể sáng khác nhau. Nếu phòng hơi tối, thêm một đèn bàn cắm ổ cho góc học tập thường an toàn và hiệu quả hơn là đổi bóng trần sang bóng to hơn.
Hoá đơn tiền điện có tính theo công tơ riêng thì đây cũng là lúc nghĩ đến bóng LED nếu phòng còn bóng sợi đốt, nhưng thay loại bóng trên đèn của chủ nhà nên nói một câu trước cho rõ ràng.
Dấu hiệu dừng lại: không còn là chuyện thay bóng
Đui đèn cháy đen, nhựa chảy, có mùi khét. Đây là dấu hiệu tiếp xúc kém hoặc quá nhiệt. Ngắt aptomat, không lắp bóng mới vào, chụp ảnh và báo chủ nhà.
Bóng mới vẫn không sáng. Thử bóng mới ở một đui khác đang dùng tốt. Bóng sáng ở chỗ khác mà không sáng ở đui này thì lỗi nằm ở đui, dây hoặc công tắc, không phải ở bóng.
Đèn chớp, rè, sáng mờ dù bóng mới. Có thể do đui lỏng, công tắc hỏng hoặc máng có chấn lưu hỏng. Không tự mở máng hay công tắc.
Dây điện lủng lẳng, đui đèn treo trên dây trần, vỏ dây nứt. Không chạm vào, không thay bóng ở đui đó. Báo chủ nhà ngay vì đây là rủi ro giật điện và chập cháy.
Aptomat nhảy khi bật đèn. Để nguyên, không bật lại nhiều lần. Phần xử lý aptomat nhảy có bài riêng của Nhím Con.
Đèn trần cao quá tầm, phải tháo cả chụp đèn hay máng mới tới bóng. Phòng tầng gác có trần cao, đèn chùm, đèn âm trần: nhờ chủ nhà hoặc thợ. Không kê chồng ghế lên nhau.
Một ví dụ giả định và lời nhắn với chủ nhà
Ví dụ giả định: Hà, sinh viên năm hai ở trọ tại Thủ Đức, thấy bóng đèn trên bàn học chớp hai hôm rồi tắt. Hà ngắt aptomat phòng, đứng ghế đẩu, tháo bóng đuôi xoáy, mang ra tiệm điện gần nhà mua bóng LED cùng đuôi, cùng ánh trắng, lắp lại trong năm phút. Đèn sáng ổn. Nhưng một tuần sau, bóng trần chính cũng chớp; Hà thay bóng mới mà đèn vẫn chập chờn, trong khi bóng đó lắp sang đui bàn học thì sáng bình thường. Lúc này Hà dừng lại, vì lỗi nằm ở đui hoặc dây.
Hà nhắn chủ nhà: "Cô ơi, đèn trần phòng 204 chớp liên tục từ hôm thứ Hai, con đã thay bóng mới nhưng vẫn chớp, thử bóng đó ở đèn bàn thì sáng bình thường. Con đã tắt đèn trần, không dùng nữa. Cô xem giúp con khi nào thợ qua được ạ." Kèm một đoạn video ngắn quay đèn đang chớp. Tin nhắn có thời gian, việc đã làm, kết quả thử và việc đang tạm ngưng: chủ nhà đọc là hiểu ngay, không cần hỏi lại.
Bóng đèn là đồ tiêu hao, nhiều chủ trọ để người thuê tự thay; đui, dây, máng, công tắc là phần cố định của phòng, thường do chủ nhà lo. Hỏi rõ điều này ngay khi dọn vào giúp tránh khó xử về sau.
Đèn của riêng bạn: đèn bàn, đèn kẹp đầu giường, dây đèn trang trí
Đèn bàn cắm phích. Đây là đèn của bạn nên thay bóng thoải mái, chỉ cần rút phích thay vì ngắt aptomat. Rút phích rồi mới tháo bóng, chờ nguội, lắp bóng đúng đuôi và đúng mức công suất ghi trên chân đèn. Đèn bàn có dây lỏng ở chỗ nối vào chân, công tắc trên dây chập chờn thì ngưng dùng, mang đi sửa hoặc thay đèn.
Đèn kẹp đầu giường. Tiện cho phòng nhỏ nhưng hay kẹp vào thành giường gỗ, gần gối và chăn. Dùng bóng LED ít nóng, kẹp sao cho bóng không chạm vải, tắt khi ngủ. Không kẹp vào rèm cửa.
Dây đèn nháy trang trí. Chọn loại dùng điện áp thấp qua bộ chuyển hoặc chạy pin, không quấn quanh khung giường kim loại, không treo bằng đinh ghim xuyên qua dây. Dây đèn đứt một đoạn thì thay cả dây, không nối lại. Tắt khi ra khỏi phòng và khi đi ngủ.
Đèn sạc dự phòng. Một cây đèn sạc nhỏ để cạnh cửa giúp không phải thay bóng trong bóng tối và là đồ cần có khi mất điện. Sạc đầy mỗi tháng một lần, không để nó nằm trên ổ kéo dài cạnh giường suốt đêm.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ tắt công tắc mà không ngắt aptomat có được không?
Với bóng đuôi xoáy, đuôi cài loại phổ biến, nhiều người vẫn làm vậy, nhưng công tắc có thể bị đấu vào dây trung tính thay vì dây pha, khi đó đui đèn vẫn có điện dù đèn tắt. Ngắt aptomat mất thêm một phút và loại hẳn khả năng này, nên luôn ngắt khi có thể.
Bóng đèn mới mua về lắp vào là cháy ngay, vì sao?
Có thể bóng lỗi từ nhà sản xuất, nhưng nếu bóng thứ hai cũng cháy nhanh ở cùng một đui thì nên nghi điện áp không ổn định hoặc đui có vấn đề. Đừng thử bóng thứ ba; chụp lại bóng, giữ hoá đơn và báo chủ nhà để thợ kiểm tra.
Có nên đổi sang bóng sáng hơn cho dễ học bài không?
Được, nếu đúng kiểu đuôi và không vượt công suất mà đui, chụp đèn cho phép. Thường cách tốt hơn là thêm một đèn bàn chiếu thẳng xuống mặt bàn, ánh sáng tập trung và không làm chói cả phòng. Nếu đổi bóng trên đèn của chủ nhà, báo trước một câu.
Thanh LED tuýp dài mua ở đâu thì đúng loại?
Ở tiệm điện, cửa hàng đồ điện gia dụng. Mang thanh cũ hoặc ảnh chụp máng đèn đến, nói rõ muốn loại thay trực tiếp không phải đấu lại dây. Kiểm chiều dài, kiểu chân và ghi chú lắp đặt trên bao bì trước khi trả tiền.
Bóng compact cũ bị vỡ trong phòng thì làm gì?
Mở cửa sổ, cửa ra vào cho thoáng khoảng mười lăm phút, đưa người và vật nuôi ra khỏi chỗ đó. Gom mảnh bằng bìa cứng, lau chỗ còn lại bằng khăn giấy ẩm, cho tất cả vào túi kín và bỏ riêng. Không dùng máy hút bụi vì làm phát tán bụi.