Một ly cà phê, một ly trà sữa hay một gói ăn vặt mỗi ngày nghe nhỏ, nhưng nhân theo tháng thường thành một khoản ngang tiền điện hay tiền đi lại. Ví dụ giả định: một ly 30.000 đ, năm ngày mỗi tuần, khoảng 4,3 tuần mỗi tháng là khoảng 645.000 đ. Cách làm không phải là bỏ hết, mà là ghi hai tuần, tách những ly mình thật sự thích khỏi những ly mua theo quán tính, rồi giữ lại phần đáng giữ.
Bài này nói riêng về các khoản nhỏ lặp lại: đồ uống, ăn vặt, đồ ăn đặt giao lẻ, và những gói dịch vụ trừ tiền định kỳ. Không có lời khuyên cắt hết niềm vui; chỉ có cách nhìn để chọn lại cho đúng ý mình.
Vì sao khoản nhỏ lại lớn
Khoản nhỏ lặp lại có ba đặc điểm khiến nó khó thấy. Thứ nhất, mỗi lần chi đều nhỏ, không đủ để ta dừng lại nghĩ. Thứ hai, nó gắn với thói quen và hoàn cảnh: ly cà phê trước giờ làm, ly trà sữa sau giờ học, gói bánh khi đứng đợi xe. Ta không quyết định mua, ta chỉ làm như hôm qua. Thứ ba, nó trải đều, không có một ngày nào thấy rõ đã chi nhiều.
Ngược lại, những khoản lớn như mua điện thoại, đóng tiền phòng thì ai cũng cân nhắc kỹ. Kết quả là nhiều người rất cẩn thận với khoản vài triệu nhưng không biết mỗi tháng mình chi bao nhiêu cho đồ uống. Không có gì sai trong việc thích một ly trà sữa; chỉ là nên biết nó tốn bao nhiêu trong tháng để chọn nó một cách có chủ ý.
Cái lợi của việc nhìn khoản nhỏ theo tháng là bạn có thể thay đổi rất ít mà tác động lớn: bớt hai ly mỗi tuần không ai thấy khác, nhưng sau một năm là một con số rõ ràng.
Ghi hai tuần mà không thay đổi gì
Bước đầu tiên là biết. Trong hai tuần, sống y như cũ, chỉ ghi lại:
- Mỗi lần mua đồ uống, ăn vặt, đặt giao một món lẻ, ghi vào điện thoại: món gì, bao nhiêu tiền, lúc nào, ở đâu.
- Thêm một chữ về lý do: "thèm", "buồn ngủ", "đi với bạn", "tiện đường", "chán".
- Không tự trách, không cố mua ít đi trong hai tuần này; mục tiêu là thấy thói quen thật.
- Hết hai tuần, cộng tổng, nhân đôi để ước con số một tháng.
- Nhóm theo lý do. Thường sẽ thấy một hai lý do chiếm phần lớn.
Nhiều người làm thử thấy con số tháng lớn hơn dự đoán đáng kể, và thấy phần lớn ly mua vì "tiện đường" hay "buồn ngủ" chứ không phải vì thật sự thèm. Đó chính là phần dễ thay đổi nhất. Nếu bạn trả bằng ví điện tử hay thẻ, lịch sử giao dịch đã ghi giúp phần lớn; chỉ cần thêm chữ lý do.
Ví dụ giả định: hai tuần của Vy
Vy, sinh viên năm ba, ghi lại hai tuần các khoản nhỏ. Bảng dưới gom theo lý do; số tiền là giả định để minh hoạ:
| Lý do | Số lần trong hai tuần | Tổng hai tuần | Vy cảm thấy |
|---|---|---|---|
| Đi với bạn, có chuyện để nói | 3 | 105.000 đ | Rất đáng |
| Buồn ngủ trước giờ học | 7 | 175.000 đ | Cần tỉnh, không cần ly đắt |
| Tiện đường, thấy quán | 5 | 150.000 đ | Không nhớ đã uống gì |
| Đặt giao vì lười ra ngoài | 2 | 110.000 đ | Phí ship gần bằng ly nước |
| Ăn vặt khi học khuya | 6 | 90.000 đ | Thường ăn khi chán |
| Tổng | 23 | 630.000 đ | Ước khoảng 1,26 triệu đồng mỗi tháng |
Nhìn bảng, Vy giữ nguyên những lần đi với bạn vì đó là phần có giá trị thật với mình. Vy đổi ly buổi sáng sang cà phê pha ở phòng, bỏ thói quen ghé quán vì tiện đường, không đặt giao lẻ một ly, và để sẵn trái cây cho buổi học khuya. Tháng sau, khoản này giảm gần một nửa mà Vy không thấy mình phải nhịn gì.
Khoản vui và khoản quán tính
Khoản vui là khoản bạn nhớ và thích. Ly cà phê cuối tuần với bạn thân, ly trà sữa thưởng sau buổi thi. Đây là chi tiêu có giá trị; giữ lại, thậm chí thưởng thức trọn vẹn hơn vì không còn bị lẫn với những ly mua vô thức.
Khoản quán tính là khoản bạn làm vì đã quen. Ghé quán vì đi ngang, mua vì người khác mua, đặt vì đang lướt điện thoại. Hỏi lại sau một ngày, thường bạn không nhớ đã uống gì.
Khoản cảm xúc là khoản thay cho một nhu cầu khác. Buồn ngủ cần ngủ đủ hơn; chán cần ra ngoài đi bộ, gọi cho bạn; căng thẳng cần nghỉ. Một ly đồ uống giải quyết tạm, nhưng nhu cầu thật vẫn còn đó.
Phân biệt không cần quá chi li. Chỉ cần nhìn danh sách hai tuần và đánh dấu lần nào thấy đáng. Phần không đánh dấu là phần bắt đầu thay đổi.
Những thay đổi nhỏ mà không cảm thấy phải nhịn
Thay đổi tốt nhất là thay đổi không cần ý chí mỗi ngày. Vài cách nhiều người trẻ thấy dễ giữ:
- Pha cà phê, trà ở phòng cho những ngày cần tỉnh; một phin hoặc một bình giữ nhiệt mang theo là đủ.
- Đổi tuyến đường để không đi ngang quán quen vào giờ dễ ghé.
- Chọn cỡ nhỏ hơn, bớt một loại thạch, bớt ngọt; vừa giảm tiền vừa bớt đường.
- Không đặt giao lẻ một ly; nếu đặt thì gộp với bạn hoặc với bữa ăn.
- Để sẵn đồ ăn nhẹ lành mạnh trong phòng: trái cây, sữa chua, lạc rang, khoai lang luộc.
- Đặt một số ly mỗi tuần cho mình, ví dụ ba ly, và tận hưởng đủ ba ly đó thay vì đếm từng nghìn.
Đừng thay đổi tất cả cùng lúc. Chọn một thói quen, giữ hai tuần, rồi mới thêm thói quen thứ hai.
Ăn vặt khi học khuya và món đặt lẻ
Ăn vặt buổi tối là khoản nhỏ lặp lại rất phổ biến ở người học, người làm việc khuya. Đói nhẹ lúc mười một giờ, mở ứng dụng thấy món chiên giảm giá, đặt một suất cộng phí giao. Mỗi lần không nhiều, nhưng ba bốn tối một tuần thì cộng lại không nhỏ, và thường là những món nhiều dầu, nhiều đường.
Cách gỡ đơn giản là chuẩn bị trước cho cơn đói quen thuộc: luộc sẵn vài củ khoai, vài quả trứng, để trái cây, sữa chua, một hũ lạc rang trong phòng. Khi đói khuya, món có sẵn trong tầm tay thắng món phải đặt và chờ. Uống một cốc nước trước cũng giúp phân biệt đói thật với khát hay chán.
Nếu vẫn muốn đặt, gộp lại thành một đơn lớn hơn với bạn cùng phòng hoặc kết hợp với bữa tối hôm sau, thay vì một món lẻ có phí giao gần bằng giá món.
Thẻ tích điểm, nạp tiền trước và ưu đãi "mua mười tặng một"
Quán quen thường có thẻ tích điểm, chương trình nạp tiền trước được tặng thêm, ưu đãi theo ngày. Những chương trình này có lợi khi bạn vốn đã uống ở đó đều đặn và sẽ tiếp tục như vậy. Nhưng chúng cũng được thiết kế để bạn quay lại thường xuyên hơn: còn hai ly nữa là được tặng, số dư trong thẻ đang chờ dùng.
Trước khi nạp tiền trước vào thẻ của một quán, hỏi mình: nếu không có ưu đãi, trong hai tháng tới mình có uống ở đây số lần tương đương không. Nếu câu trả lời là không chắc, ưu đãi đang thay đổi hành vi của bạn, không phải tiết kiệm cho bạn. Ngoài ra, tiền nạp trước vào thẻ của cửa hàng có những rủi ro riêng khi cửa hàng đóng cửa, đã có bài phân tích ở các trang chuyên về tiền số và thanh toán.
Ưu đãi "mua hai tặng một" ở quán đồ uống chỉ có lợi khi có ba người cùng uống. Một người mua hai ly để được ly thứ ba thì đã uống, hoặc bỏ phí, nhiều hơn mình cần.
Khoản nhỏ lặp lại kiểu mới: gói đăng ký định kỳ
Ngoài đồ uống và ăn vặt, người trẻ còn có một loại khoản nhỏ lặp lại khác: các gói dịch vụ trừ tiền hằng tháng như nghe nhạc, xem phim, lưu trữ đám mây, ứng dụng học tập, tính năng trả phí trong ứng dụng. Mỗi gói không lớn, nhiều gói được đăng ký dùng thử rồi quên huỷ, trừ tiền đều đặn vào thẻ hay ví.
Cách làm tương tự: mỗi vài tháng, mở lịch sử giao dịch của thẻ và ví điện tử, liệt kê các khoản trừ định kỳ, đánh dấu gói nào tháng qua mình thật sự dùng. Huỷ gói không dùng, và với gói dùng thử, đặt nhắc lịch một hai ngày trước khi hết thời gian thử. Cách rà soát và huỷ gói tự động gia hạn chi tiết hơn đã có ở các trang chuyên về chi tiêu không tiền mặt.
Với gói dùng chung được như xem phim, nghe nhạc gia đình, có thể bàn với người thân, bạn bè dùng chung theo đúng điều khoản của dịch vụ, thay vì mỗi người một gói.
Giữ niềm vui nhỏ mà không thấy tội lỗi
Mục đích của việc nhìn khoản nhỏ không phải để biến mỗi ly cà phê thành một nỗi áy náy. Người trẻ sống một mình ở thành phố cần những niềm vui nhỏ, một chỗ ngồi ngoài phòng trọ, một buổi gặp bạn. Những khoản đó xứng đáng có chỗ trong chi tiêu.
Điều thay đổi chỉ là từ "mua vì quen" sang "mua vì chọn". Khi đã biết mỗi tháng mình dành bao nhiêu cho đồ uống và ăn vặt, và đã bỏ phần không mang lại gì, phần còn lại là phần bạn có thể tận hưởng mà không phải nghĩ ngợi.
Nếu phát hiện mình dùng ăn vặt, đồ ngọt để đối phó với buồn, căng thẳng kéo dài, đó là tín hiệu nên chăm sóc phần cảm xúc nhiều hơn: ngủ đủ, ra ngoài, nói chuyện với người tin cậy, và tìm tới chuyên gia khi cảm giác đó kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bỏ hẳn cà phê, trà sữa để tiết kiệm không?
Không cần. Bỏ hẳn thường khó giữ và dễ bật lại. Cách bền hơn là giữ những ly thật sự có giá trị với mình, bỏ những ly mua theo quán tính, và chuyển một phần sang pha ở nhà.
Pha cà phê ở nhà có thật sự rẻ hơn không?
Thường có, vì chi phí nguyên liệu cho một ly tự pha thấp hơn giá một ly ở quán, nhưng bạn cần mua dụng cụ ban đầu và chịu mất vài phút mỗi sáng. Tính như với bữa ăn: chi phí nguyên liệu trong một tháng chia số ly đã pha.
Đi uống với bạn bè thì làm sao không bị tốn quá?
Chọn quán vừa túi, gọi một ly và ngồi lâu, đề xuất thỉnh thoảng gặp ở công viên, đi bộ, nấu ăn chung. Bạn bè thường dễ chịu khi bạn nói thật là tháng này muốn chi ít. Những buổi gặp quan trọng ở chỗ có nhau, không ở giá ly nước.
Ghi chép chi tiêu nhỏ mãi có mệt không?
Không cần ghi mãi. Hai tuần ghi là đủ để thấy thói quen. Sau đó mỗi vài tháng ghi lại một tuần để kiểm. Nếu thấy ghi phiền, chỉ ghi một nhóm, ví dụ đồ uống.
Làm sao kiểm các khoản trừ định kỳ đang có?
Mở lịch sử giao dịch của thẻ, ví điện tử, cửa hàng ứng dụng trên điện thoại trong ba tháng gần nhất, tìm các khoản lặp lại cùng số tiền mỗi tháng. Ghi lại từng gói, xem lần cuối mình dùng là khi nào, huỷ gói không dùng trong phần cài đặt tài khoản của dịch vụ đó.