Quạt kêu to và quay yếu ở phòng trọ phần lớn do bụi bám dày trên cánh và lồng, cánh bị lệch hoặc ốc lồng lỏng; rút phích, tháo lồng trước, tháo cánh, rửa sạch, lau khô và lắp lại chặt thường giải quyết được trong ba mươi phút. Một chiếc quạt sạch còn mát hơn rõ rệt, vì lớp bụi dày trên cánh làm giảm lượng gió.
Những dấu hiệu không phải do bụi: phải lấy tay đẩy cánh quạt mới chịu quay, quạt quay chậm dần dù đã vệ sinh, thân động cơ nóng rực, có mùi khét. Đó là phần điện và động cơ bên trong, người không chuyên không mở ra. Bài này đi qua các bước vệ sinh an toàn cho quạt đứng, quạt bàn, quạt kẹp, cách xử lý tiếng kêu và lúc nên ngưng dùng.
Vì sao quạt kêu và yếu đi sau vài tháng
Cánh quạt quay hàng trăm vòng mỗi phút, đẩy không khí qua lồng. Bụi trong không khí, nhất là ở phòng gần đường lớn, phòng có nấu ăn, bám vào mép trước của cánh và các nan lồng. Lớp bụi lẫn dầu mỡ dày dần làm cánh nặng thêm không đều, cánh mất cân bằng, quạt rung và kêu. Cùng lúc, bề mặt cánh nhám đi nên đẩy gió kém hơn.
Tiếng kêu còn đến từ những chỗ lỏng: nắp chụp giữ cánh không chặt, lồng trước và lồng sau kẹp không khít, ốc chân đế lỏng, thân quạt đặt trên sàn không phẳng. Quạt bàn hay bị đẩy, bị kéo dây cũng dễ lỏng khớp gật gù.
Một nguyên nhân khác ít người nghĩ tới là cánh bị cong, nứt sau một lần quạt đổ. Cánh nhựa cong một chút là đủ làm rung cả thân quạt. Trường hợp này vệ sinh không hết, phải thay cánh.
Cuối cùng là những nguyên nhân nằm trong động cơ: bạc trục khô, tụ điện khởi động yếu. Chúng có dấu hiệu riêng, được nói ở phần dừng lại phía dưới.
Tháo và vệ sinh quạt đứng, quạt bàn
Chuẩn bị chậu nước pha chút nước rửa bát, khăn mềm, bàn chải cũ, khăn khô và một chỗ trống trên sàn. Làm theo đúng thứ tự:
- Tắt quạt, rút phích khỏi ổ. Không vệ sinh quạt khi còn cắm điện, kể cả khi đã tắt bằng nút.
- Tháo lồng trước: đa số quạt có các lẫy kẹp quanh viền lồng hoặc một con ốc ở dưới. Mở lẫy, gỡ lồng trước ra.
- Tháo nắp chụp giữa cánh. Nhiều quạt có nắp chụp ren ngược, nghĩa là vặn theo chiều kim đồng hồ (khi nhìn từ phía trước) mới mở ra. Nếu vặn một chiều thấy chặt hơn, thử chiều kia nhẹ nhàng, không dùng kìm siết mạnh.
- Rút cánh quạt ra khỏi trục, để ý vị trí khấc trên trục và lỗ cánh để lắp lại đúng.
- Tháo lồng sau: thường có một vòng ren nhựa vặn giữ lồng vào thân động cơ.
- Ngâm cánh và hai lồng vào chậu nước xà phòng khoảng mười phút, chà bằng bàn chải, xả sạch, lau khô hoàn toàn. Lồng kim loại lau thật khô để không gỉ.
- Lau thân động cơ, đế và dây bằng khăn vắt thật kiệt, không để nước nhỏ vào khe thông gió của động cơ, nút bấm, chỗ dây vào thân. Không xịt nước, không rửa thân quạt dưới vòi.
- Lắp lại theo thứ tự ngược: lồng sau, cánh, nắp chụp, lồng trước. Vặn nắp chụp và vòng ren vừa chặt tay.
- Đợi mọi thứ khô hẳn rồi mới cắm điện, bật số nhỏ trước.
Làm việc này khoảng mỗi một đến hai tháng vào mùa nóng. Giữa các lần, lau bụi trên lồng trước bằng khăn ẩm hoặc chổi lông mỗi tuần, khi quạt đã rút phích.
Quạt kêu sau khi đã vệ sinh: soát từng chỗ
Nắp chụp cánh lỏng. Cánh lắc qua lại trên trục, kêu lạch cạch theo nhịp quay. Tháo lồng trước, vặn chặt lại nắp chụp, kiểm tra cánh đã cài đúng khấc trên trục chưa.
Lồng cạ vào cánh. Lồng bị móp, lồng sau lắp lệch làm đầu cánh chạm nan lồng, tạo tiếng rít đều đặn. Xoay cánh bằng tay thật chậm, nghe chỗ chạm. Chỉnh lại lồng hoặc nắn nhẹ nan lồng bị móp.
Cánh cong, nứt. Đặt cánh lên mặt bàn phẳng, nhìn từ ngang: các lá cánh phải cùng một độ nghiêng. Lá cánh cong, nứt chân thì thay cánh mới cùng cỡ, không dán.
Thân quạt rung vì đế. Đặt quạt lên sàn phẳng, siết ốc giữa cột và đế. Quạt đứng nâng quá cao làm rung nhiều hơn; hạ độ cao xuống một nấc thử.
Tiếng vù vù, rè rè từ trong thân động cơ. Tiếng này không đến từ cánh hay lồng. Có thể do bạc trục khô hoặc động cơ có vấn đề. Xem phần dấu hiệu dừng lại phía dưới.
Khớp gật gù kêu tạch tạch. Bánh răng gật gù bên trong có thể mòn. Tắt chế độ gật gù để dùng tạm; không tự tháo hộp số.
Có nên tra dầu cho quạt
Nhiều quạt điện dùng bạc trục, cần một chút dầu bôi trơn để quay trơn. Khi bạc khô, quạt quay chậm, nóng và kêu rè. Một số hướng dẫn cho phép nhỏ vài giọt dầu máy khâu vào chỗ trục chui ra khỏi thân động cơ, phía trước, sau khi đã tháo cánh, rồi xoay trục bằng tay cho dầu ngấm. Việc này không cần mở vỏ động cơ.
Nhưng có ba điều kiện: quạt đã rút phích, chỉ nhỏ một đến hai giọt dầu loại loãng chuyên dùng cho máy (dầu máy khâu), lau sạch dầu thừa để không chảy vào trong. Không dùng dầu ăn, dầu nhớt xe máy đặc hay mỡ bò, vì chúng đặc lại và hút bụi. Không xịt chất bôi trơn dạng phun vào khe thông gió động cơ.
Tra dầu không phải phép màu. Nếu sau đó quạt vẫn phải đẩy cánh mới quay, quay chậm dần, hoặc thân động cơ vẫn nóng nhiều, thì bạc trục đã mòn hoặc tụ khởi động đã yếu. Thay tụ, thay bạc là việc mở vỏ động cơ, đụng vào linh kiện có thể còn tích điện, cần thợ sửa đồ điện.
Dấu hiệu dừng lại, ngưng dùng quạt
Phải đẩy cánh mới quay, hoặc bật lên chỉ nghe ù ù mà cánh đứng yên. Thường là tụ khởi động yếu hoặc trục bị kẹt. Rút phích ngay; để quạt cắm điện mà không quay thì động cơ nóng rất nhanh.
Mùi khét, mùi nhựa cháy. Rút phích, đặt quạt ra chỗ thoáng, không dùng lại. Mang quạt đi tiệm sửa đồ điện hoặc thay quạt.
Thân động cơ nóng đến mức không đặt tay lâu được. Quạt đang làm việc quá sức vì bạc khô, bụi trong động cơ hoặc hỏng cuộn dây.
Dây nguồn nứt vỏ, phích cắm nóng, chập chờn khi lay dây. Ngưng dùng, thay dây hoặc mang đi sửa. Không quấn băng keo dùng tiếp.
Quạt sạc pin có pin phồng, vỏ biến dạng, sạc lâu nóng. Ngưng sạc, ngưng dùng, để quạt ở chỗ thoáng xa đồ dễ cháy, mang đến nơi nhận pin cũ hoặc tiệm sửa. Pin phồng là rủi ro cháy.
Quạt trần, quạt treo tường, quạt hút của phòng thuê. Đây là đồ gắn cố định của chủ nhà, thường đấu điện thẳng vào tường. Không tự tháo; kêu, rung, yếu thì báo chủ nhà.
Quạt kẹp, quạt mini để bàn, quạt hộp
Quạt kẹp đầu giường. Cánh nhỏ, lồng mau bám bụi vì đặt gần chăn gối. Rút phích, lau lồng bằng khăn ẩm mỗi tuần. Nhiều loại có lồng trước tháo được bằng cách xoay; loại lồng liền thì dùng chổi lông nhỏ hoặc tăm bông lách qua nan. Kẹp chắc vào thành giường, không kẹp vào rèm, không để mặt quạt úp vào gối.
Quạt mini cắm cổng sạc. Dùng điện áp thấp nên an toàn hơn về điện, nhưng động cơ nhỏ hay hỏng bạc, kêu rít sau vài tháng. Lau bụi cánh, nếu vẫn rít thì thay quạt mới, không mở ra tra dầu. Không cắm qua đêm vào cục sạc kém chất lượng.
Quạt hộp vuông. Lồng trước thường gài bằng lẫy hoặc vặn ốc. Tháo lồng, lau cánh tại chỗ bằng khăn ẩm vắt kiệt; cánh quạt hộp thường không rút ra được dễ dàng nên đừng cố bẻ. Lắp lồng thật chắc, vì quạt hộp hay đặt dưới sàn nơi chân và đồ đạc dễ va vào.
Quạt sạc pin. Ngoài vệ sinh cánh như quạt thường, để ý pin: sạc đến đầy thì rút sạc, không sạc qua đêm trên giường, không để quạt đang sạc dưới nắng hay cạnh bếp. Hết mùa nóng, sạc pin khoảng nửa rồi cất, mỗi một hai tháng sạc lại một lần để pin không kiệt hẳn.
Hết mùa nóng: cất quạt để năm sau còn dùng tốt
Người ở trọ hay để quạt đứng một góc suốt mùa lạnh, phủ đầy bụi, đến hè bật lên kêu lạch cạch. Cất đúng cách chỉ mất thêm mười phút. Vệ sinh lần cuối theo các bước ở trên, để mọi thứ khô hẳn. Quấn dây nguồn lỏng tay quanh đế, không quấn chặt quanh thân động cơ vì dây bị gập lâu sẽ nứt vỏ ở chỗ chui vào thân.
Trùm quạt bằng túi vải hoặc túi nilon to, buộc lỏng ở dưới, đặt ở góc khô, không sát tường ẩm và không gần chỗ phơi đồ. Quạt đứng có thể hạ cột xuống thấp nhất để chiếm ít chỗ. Đầu mùa nóng năm sau, tháo túi, nhìn qua dây và phích, chạy thử ở số nhỏ khi bạn ở cạnh vài phút rồi mới dùng như thường.
Nếu sắp chuyển phòng hoặc về quê dài ngày, tháo cánh và lồng ra, xếp phẳng vào thùng cùng ốc vít trong một túi nhỏ có ghi tên. Quạt tháo rời chiếm ít chỗ hơn hẳn và không bị gãy cánh khi chở bằng xe máy.
Đặt quạt đúng chỗ cho phòng nhỏ
Quạt sạch mà đặt sai chỗ vẫn không mát. Phòng trọ 12–20 m² thường chỉ có một cửa ra vào và một cửa sổ, có khi không có cửa sổ. Vào buổi tối khi ngoài trời đã mát hơn trong phòng, đặt quạt gần cửa sổ quay vào trong để hút gió mát vào, hoặc đặt ở cửa ra vào quay ra ngoài để đẩy khí nóng ra. Ban ngày nắng gắt, đóng rèm phía có nắng, để quạt thổi chéo qua chỗ bạn ngồi thay vì thổi thẳng.
Khi ngủ, không để quạt thổi thẳng vào mặt và ngực cả đêm, để số nhỏ, bật hẹn giờ nếu có. Đặt quạt cách xa rèm, chăn và đồ phơi để vải không bị hút vào lồng.
Cuối cùng, nhớ rằng quạt là thiết bị ít tốn điện nhất trong phòng làm mát. Một chiếc quạt sạch, quay êm, đặt đúng chỗ có thể giúp bạn bật điều hoà ít đi vài giờ mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Có cần tháo quạt ra mới vệ sinh được không?
Lau bụi lồng trước bằng chổi lông, khăn ẩm hằng tuần thì không cần tháo. Nhưng bụi dày trên cánh, nhất là mặt sau cánh, chỉ sạch khi tháo lồng và cánh ra. Mỗi một đến hai tháng mùa nóng nên tháo một lần.
Rửa cánh quạt bằng nước rửa bát có làm hỏng nhựa không?
Nước rửa bát pha loãng không làm hỏng cánh nhựa. Tránh nước quá nóng, cồn, dung môi mạnh vì có thể làm nhựa đục hoặc giòn. Phơi hoặc lau khô cánh trước khi lắp để không có nước văng vào động cơ.
Quạt quay chậm ở số nhỏ nhưng số lớn vẫn bình thường thì sao?
Có thể do bạc trục khô hoặc bụi làm cánh nặng, ở số nhỏ động cơ không đủ lực. Vệ sinh cánh và lồng trước. Vẫn vậy thì đó là dấu hiệu tụ hoặc bạc bắt đầu yếu, nên mang ra tiệm kiểm tra.
Mất nắp chụp cánh có dùng tạm được không?
Không nên. Cánh không có nắp chụp có thể văng ra khỏi trục khi quay nhanh. Mua nắp chụp đúng cỡ ở tiệm đồ điện, chợ, hoặc mang cánh quạt theo để so cỡ trục.
Quạt mua cũ về có cần vệ sinh ngay không?
Có. Tháo, rửa cánh và lồng như hướng dẫn, nhìn kỹ dây nguồn, phích cắm, và chạy thử ở số nhỏ trong lúc bạn ở cạnh. Có mùi khét, tiếng rè lạ hay phải đẩy cánh mới quay thì trả lại hoặc mang đi kiểm tra trước khi dùng qua đêm.