Khi bị đau bụng, tiêu chảy lúc ở trọ một mình, việc quan trọng nhất là bù nước đều đặn, ghi lại diễn biến, báo một người ở gần, và đi khám ngay nếu có dấu hiệu nặng: đau dữ dội hoặc tăng dần, sốt cao, phân có máu hay đen, nôn không giữ được nước, tiểu rất ít, chóng mặt, lơ mơ. Phần lớn trường hợp nhẹ tự đỡ sau một hai ngày, nhưng ở một mình thì ngưỡng đi khám nên thấp hơn.
Bài này không chẩn đoán nguyên nhân đau bụng và không hướng dẫn dùng thuốc. Nó dành cho người trẻ ở trọ đang nằm trong phòng với cái bụng quặn lên sau bữa ăn quán hay hộp cơm để từ hôm qua: làm gì trong mấy giờ đầu, theo dõi những gì, khi nào nhờ người, khi nào phải đi ngay. Muốn biết đau bụng nên khám khoa nào hay xử trí ngộ độc thực phẩm sau ăn ngoài, các trang Trung tâm Điều trị và Trung tâm Ăn uống trong cùng hệ có bài riêng.
Mấy giờ đầu: làm gì khi bụng bắt đầu quặn
Khi cơn đau và đi ngoài bắt đầu, làm theo thứ tự để không bị rối:
- Ghi lại giờ bắt đầu đau, bữa ăn gần nhất (ăn gì, ở đâu, lúc mấy giờ), có ai ăn cùng bị giống mình không.
- Uống nước từng ngụm nhỏ, đều đặn, kể cả khi buồn nôn. Gói bù nước điện giải nên pha đúng lượng nước ghi trên gói; pha đặc hay loãng hơn đều không tốt. Hỏi dược sĩ nếu chưa rõ.
- Nhắn một người ở gần: đang đau bụng, đi ngoài mấy lần, đã uống được nước chưa. Hẹn giờ hỏi lại.
- Tạm dừng ăn đồ dầu mỡ, cay, sữa, đồ ngọt nhiều và rượu bia. Khi thấy đói, bắt đầu bằng thứ nhạt, dễ tiêu như cháo trắng, cơm nhão, chuối, bánh mì.
- Không tự uống thuốc cầm tiêu chảy, kháng sinh hay thuốc giảm đau mạnh khi chưa hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ. Một số thuốc có thể che dấu hiệu bệnh hoặc không hợp với nguyên nhân gây đau.
- Đo nhiệt độ. Nếu có sốt, ghi lại giờ và con số.
- Rửa tay xà phòng sau mỗi lần đi vệ sinh, nhất là khi dùng nhà vệ sinh chung với cả dãy trọ.
Ở trọ một mình, ghi chép là cách bù cho việc không có ai theo dõi. Ba dòng đơn giản trong ghi chú điện thoại như giờ, số lần đi ngoài, đã uống bao nhiêu nước là đủ để bạn và bác sĩ nhìn ra xu hướng.
Theo dõi tại phòng hay đi khám: bảng nhìn nhanh
Bảng dưới gom các dấu hiệu theo khuyến cáo phổ biến của ngành y. Đây không phải công cụ chẩn đoán; không chắc thì đi khám:
| Bạn đang thấy | Việc nên làm |
|---|---|
| Đau âm ỉ, đi ngoài vài lần, vẫn uống được nước, tiểu bình thường, không sốt cao | Theo dõi tại phòng, bù nước, ăn nhẹ; báo người ở gần |
| Tiêu chảy kéo dài quá hai ngày không đỡ, hoặc đỡ rồi nặng lại | Đi khám trong ngày |
| Sốt cao, rét run kèm đau bụng | Đi khám trong ngày |
| Nôn liên tục, không giữ được nước, tiểu rất ít, nước tiểu sẫm, miệng khô, chóng mặt khi đứng | Đi khám ngay vì mất nước |
| Phân có máu, phân đen như bã cà phê, nôn ra máu | Đi cấp cứu ngay |
| Đau dữ dội, đau tăng dần, đau khu trú một chỗ (nhất là vùng bụng dưới bên phải), bụng cứng | Đi cấp cứu ngay, không chờ |
| Lơ mơ, ngất, khó thở, tim đập rất nhanh | Gọi 115 |
| Nghi đang mang thai mà đau bụng, ra máu | Đi cấp cứu ngay |
Nhiều người ở trọ chần chừ vì nghĩ "chắc ăn trúng gì đó thôi". Đau bụng có rất nhiều nguyên nhân, trong đó có những bệnh cần mổ sớm như viêm ruột thừa, nên đau dữ dội hoặc tăng dần thì đừng tự đoán.
Khi đi, nhờ người chở hoặc gọi xe; đừng tự chạy xe máy khi đang đau quặn hay chóng mặt. Mang theo ghi chú diễn biến và giấy tờ tuỳ thân.
Mất nước: dấu hiệu dễ bỏ sót khi ở một mình
Vì sao mất nước là mối lo chính. Tiêu chảy và nôn làm cơ thể mất nước và muối khoáng nhanh. Ở người trẻ khoẻ, cơ thể bù được nếu bạn uống đủ; nhưng khi nằm một mình mệt lả, người ta dễ uống quá ít mà không nhận ra.
Nhìn nước tiểu. Nước tiểu vàng nhạt là tín hiệu ổn. Ít đi tiểu, nước tiểu vàng sẫm, có mùi nồng là dấu hiệu cần uống thêm và theo dõi sát.
Đứng dậy thấy choáng. Choáng váng, tối sầm mắt khi đứng lên từ giường là dấu hiệu cơ thể thiếu nước. Ngồi dậy từ từ, và nếu không đỡ thì đi khám.
Miệng khô, môi nứt, mệt lả. Kèm theo nôn không giữ được nước là lý do đi khám ngay, vì có thể cần truyền dịch.
Nước gì để bù. Nước lọc, gói bù nước điện giải pha đúng hướng dẫn, nước cháo loãng có chút muối. Nước ngọt có ga, nước tăng lực, nước ép nhiều đường không phải lựa chọn tốt để bù nước khi đang tiêu chảy.
Nhờ người giúp: nhờ ai, nhờ việc gì cụ thể
Người ở gần nhất. Bạn cùng dãy trọ, bạn cùng lớp ở gần. Nhờ việc cụ thể sẽ dễ nhận lời hơn câu "có gì giúp mình với": mua giùm hai gói bù nước và một hộp cháo, ghé qua lúc chín giờ tối xem mình thế nào.
Chủ trọ. Không cần kể chi tiết, chỉ cần báo đang ốm, nằm trong phòng. Chủ trọ có chìa khoá dự phòng và biết đường gọi xe vào hẻm khi cần đưa bạn đi.
Người thân ở xa. Báo để họ biết và hỏi thăm theo giờ. Nếu bạn tự dưng không trả lời, họ là người nhắn cho bạn bè hay chủ trọ ghé qua.
Dược sĩ ở nhà thuốc gần nhất. Có thể nhờ người mua giùm và hỏi dược sĩ qua người đó, hoặc gọi điện tới nhà thuốc quen. Kể rõ triệu chứng, tuổi, bệnh đang có trước khi được tư vấn.
Dịch vụ giao hàng. Khi không ai ở gần, đặt giao nước, cháo, đồ dùng tới tận cửa giúp bạn khỏi phải ra đường lúc đang mệt. Mở cửa vừa đủ để nhận hàng, không cần mời người lạ vào phòng.
Ăn uống sau cơn đau: quay lại từ từ
Khi cơn đau dịu, đi ngoài thưa hơn và bạn thấy đói, bắt đầu với bữa nhỏ, nhạt, dễ tiêu: cháo trắng, cháo thịt băm loãng, cơm mềm với canh rau, chuối chín, bánh mì nướng. Ăn chậm, chia nhiều bữa nhỏ trong ngày thay vì một bữa no.
Một hai ngày sau, nếu ổn, quay lại bữa ăn bình thường dần. Tạm hoãn đồ chiên rán, đồ cay, nước ngọt, rượu bia, cà phê đặc. Một số người thấy khó chịu với sữa vài hôm sau đợt tiêu chảy; nếu vậy thì tạm bớt.
Không nhịn ăn kéo dài với hy vọng "để ruột nghỉ". Cơ thể cần năng lượng để hồi phục, và nhịn lâu làm bạn mệt hơn. Người ở trọ nên để sẵn vài gói cháo ăn liền, gạo và chuối trong phòng cho những ngày như vậy, như bài ốm một mình ở trọ trên trang đã gợi ý về góc đồ dùng khi ốm.
Nếu bạn để ý mình hay đau bụng, đi ngoài sau khi ăn một loại món nhất định, hoặc đau bụng tái đi tái lại nhiều tuần, sụt cân, thì nên đi khám để tìm nguyên nhân thay vì tự kiêng khem theo cảm tính.
Phòng lần sau: những nguồn gây đau bụng hay gặp ở người ở trọ
Không phải lúc nào cũng biết vì sao mình đau bụng, nhưng người ở trọ hay gặp mấy tình huống dưới đây. Sửa được thì bớt được những đêm quặn bụng:
- Cơm, thức ăn để qua đêm ở nhiệt độ phòng. Phòng trọ nóng, không có tủ lạnh, hộp cơm mua tối để sáng ăn tiếp là nguồn rủi ro thường gặp. Mục đi chợ, trữ đồ ăn của trang có bài riêng về giữ đồ ăn thừa.
- Đồ ăn giao về để lâu trước khi ăn, nhất là món có trứng, thịt, hải sản, nước sốt.
- Nước uống không đảm bảo: nước máy chưa đun sôi, đá viên không rõ nguồn, bình nước để lâu không rửa.
- Rửa tay qua loa trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh chung.
- Thớt, dao dùng chung cho thịt sống và đồ ăn chín mà không rửa kỹ.
- Ăn uống thất thường: bỏ bữa rồi ăn dồn, ăn cay, uống rượu bia, cà phê khi đói.
Nếu cả nhóm ăn cùng một quán cùng bị đau bụng, nôn, đi ngoài, đó có thể là ngộ độc thực phẩm. Mọi người nên theo dõi sát, ai nặng đi khám ngay, và có thể phản ánh với cơ quan quản lý an toàn thực phẩm địa phương.
Dùng nhà vệ sinh chung và giữ phòng khi đang tiêu chảy
Ở nhiều dãy trọ, nhà vệ sinh dùng chung cho vài phòng. Khi đang tiêu chảy, bạn vừa cần đi nhiều lần, vừa dễ lây cho người khác nếu nguyên nhân là vi khuẩn hay virus. Rửa tay kỹ bằng xà phòng sau mỗi lần đi, lau tay nắm cửa, vòi nước bằng khăn ướt có chất tẩy rửa thông thường. Không trộn các loại chất tẩy với nhau.
Báo nhẹ nhàng với hàng xóm dùng chung rằng mình đang đau bụng, sẽ lau dọn sau khi dùng, để mọi người rửa tay cẩn thận hơn. Đây không phải chuyện xấu hổ, mà là phép lịch sự đúng lúc.
Trong phòng, để xô nhỏ, túi nilon, khăn và nước ngay cạnh giường phòng khi nôn không kịp ra ngoài. Mở cửa sổ cho thoáng. Giặt riêng chăn gối, quần áo bẩn bằng nước nóng nếu được. Đợt tiêu chảy qua đi, lau lại các bề mặt hay chạm tay trong phòng. Những việc này nhỏ, nhưng giúp bạn khỏi bị lại và không truyền cho bạn cùng dãy trọ.
Nếu bạn ở chung phòng, người kia nên dùng chén bát, khăn riêng trong mấy ngày bạn đang tiêu chảy, và cả hai cùng rửa tay trước khi nấu ăn. Đồ ăn đã nấu thì đậy kín, không để ngoài quá lâu. Khi bạn cùng phòng cũng bắt đầu đau bụng, hai người nên theo dõi giùm nhau theo bảng ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Bị tiêu chảy có nên uống thuốc cầm ngay không?
Không nên tự uống khi chưa hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ. Với một số nguyên nhân, nhất là khi có sốt hoặc phân có máu, thuốc cầm tiêu chảy có thể không phù hợp. Việc quan trọng hơn trong mấy giờ đầu là bù nước đều đặn và theo dõi các dấu hiệu nặng.
Pha gói bù nước điện giải thế nào cho đúng?
Pha đúng lượng nước ghi trên gói, dùng nước đun sôi để nguội, uống từng ngụm trong ngày. Pha quá đặc hoặc quá loãng đều không tốt. Dung dịch đã pha thường chỉ nên dùng trong một khoảng thời gian ghi trên hướng dẫn. Không chắc thì hỏi dược sĩ.
Đau bụng bên phải phía dưới thì có phải ruột thừa không?
Không tự kết luận được, nhưng đau vùng bụng dưới bên phải tăng dần, kèm sốt, buồn nôn, đau khi đi lại hay ấn vào là lý do phải đi khám ngay. Viêm ruột thừa cần được bác sĩ đánh giá sớm. Đừng chườm nóng hay uống thuốc giảm đau rồi nằm chờ.
Ở trọ một mình mà đau bụng về đêm, nên làm gì?
Bù nước, ghi lại diễn biến, nhắn người ở gần. Nếu có dấu hiệu nặng trong bảng của bài như đau dữ dội, phân có máu, nôn không giữ được nước, chóng mặt, lơ mơ thì đi cấp cứu hoặc gọi 115 ngay, không đợi tới sáng.
Ăn quán bị đau bụng mấy lần rồi, có nên bỏ hẳn ăn ngoài?
Không cần bỏ hẳn, nhưng nên chọn quán đông khách, đồ ăn nấu chín nóng, nước uống và đá rõ nguồn, và tránh món để lâu ngoài trời. Nếu đau bụng tái đi tái lại kể cả khi ăn ở nhà, nên đi khám để tìm nguyên nhân.
Bao lâu thì nên đi học, đi làm lại sau khi tiêu chảy?
Thường khi đã hết đi ngoài nhiều lần, ăn uống lại được và không còn sốt. Người làm việc với thực phẩm, chăm sóc trẻ nhỏ hay người bệnh nên hỏi quy định của nơi làm và hỏi bác sĩ, vì một số trường hợp cần nghỉ lâu hơn để tránh lây.