Khi aptomat phòng trọ nhảy, việc đầu tiên là rút phích các thiết bị đang dùng rồi mới gạt aptomat lên lại một lần; nếu nó nhảy tiếp ngay khi chưa cắm gì, để nguyên và báo chủ nhà. Với ổ cắm nóng, có mùi khét, có tia lửa hay vết cháy đen, cách duy nhất người thuê nên làm là ngắt aptomat, ngưng dùng ổ đó và gọi người có chuyên môn.
Người thuê được làm ba việc với điện: cắm rút phích, gạt aptomat, thay bóng đèn. Không mở ổ cắm, không siết lại dây, không đấu nối, không thay aptomat. Bài này dành cho người ở trọ: các bước trong mười lăm phút đầu, cách nhận ra mình có đang dùng quá tải không, và cách báo để chủ nhà xử lý nhanh. Phần kỹ thuật phân biệt quá tải, ngắn mạch, rò điện thuộc về các trang chuyên kiểm tra an toàn điện.
Aptomat nhảy: các bước trong mười lăm phút đầu
Aptomat là thiết bị bảo vệ; nó nhảy là đang làm đúng việc của nó. Mục tiêu không phải "bật lên bằng được" mà là tìm xem có phải do cách mình dùng không:
- Đứng yên vài giây, bật đèn pin điện thoại. Nếu có mùi khét, khói, tiếng lách tách ở đâu đó, ra khỏi phòng và báo chủ nhà, người xung quanh ngay; có cháy thì gọi 114.
- Nếu không có dấu hiệu cháy, rút phích tất cả thiết bị trong phòng, đặc biệt là những thứ vừa bật: bếp điện, ấm siêu tốc, máy sấy tóc, bàn là, lò vi sóng, máy sưởi.
- Tắt các công tắc trên tường như đèn, bình nóng lạnh, điều hoà nếu có.
- Tay khô, đứng trên sàn khô, gạt aptomat lên một lần dứt khoát. Không gạt đi gạt lại nhiều lần.
- Nếu aptomat giữ được, bật lại từng thứ một, mỗi thứ cách nhau một phút, bắt đầu từ đèn. Thiết bị nào bật lên làm aptomat nhảy lại thì đó là đầu mối: để riêng thiết bị đó ra.
- Nếu aptomat nhảy ngay khi chưa cắm gì, hoặc không gạt lên được, dừng lại. Đây là lỗi ở đường dây, ổ cắm hay thiết bị cố định của phòng: chụp ảnh, nhắn chủ nhà.
- Ghi lại lúc mấy giờ, đang dùng những gì khi aptomat nhảy. Thông tin này giúp thợ đoán nguyên nhân nhanh hơn rất nhiều.
Đừng bao giờ dán băng keo giữ aptomat ở vị trí bật, hoặc nhờ ai "đổi aptomat to hơn cho đỡ nhảy". Aptomat nhỏ hơn mức dùng là việc chủ nhà và thợ điện tính lại theo dây dẫn; tự nâng lên là bỏ đi lớp bảo vệ cuối cùng của dây điện trong tường.
Tự kiểm: mình có đang dùng quá tải không
Phòng trọ thường được đi dây và lắp aptomat cho mức dùng vừa phải. Những thiết bị sinh nhiệt ngốn điện nhiều nhất; bật hai, ba thứ cùng lúc là kịch bản nhảy aptomat hay gặp nhất:
| Nhóm thiết bị | Ví dụ trong phòng trọ | Thói quen nên có |
|---|---|---|
| Sinh nhiệt mạnh | Bếp từ, bếp hồng ngoại, ấm siêu tốc, nồi lẩu điện, máy sấy tóc, bàn là, máy sưởi | Không bật hai món cùng lúc trên một ổ; nấu xong mới đun nước, sấy tóc xong mới là |
| Động cơ, máy nén | Điều hoà, tủ lạnh, máy giặt, máy bơm | Cắm trực tiếp ổ tường, không qua ổ kéo dài; tủ lạnh và điều hoà khởi động cách nhau vài phút |
| Tải nhỏ, chạy lâu | Sạc điện thoại, laptop, quạt, đèn bàn, router | Có thể dùng ổ kéo dài loại tốt, nhưng không cắm chồng ổ này vào ổ kia |
| Sạc xe điện | Sạc xe đạp điện, xe máy điện | Theo đúng nơi và giờ chủ trọ quy định, không sạc trong phòng ngủ qua đêm |
Ví dụ giả định: phòng có ấm siêu tốc, bếp từ và máy sấy tóc. Buổi tối đang nấu mì bằng bếp từ, bạn cùng phòng cắm ấm đun nước và sấy tóc cùng lúc trên một ổ kéo dài: ba thiết bị sinh nhiệt chạy chung là đủ làm aptomat nhảy ở nhiều phòng trọ. Cách sửa không cần thợ: lập thứ tự dùng, mỗi lúc một món nóng.
Nhìn nhãn thông số dán ở đáy hoặc mặt sau thiết bị để biết công suất. Cộng công suất những thứ hay bật cùng lúc; nếu không chắc phòng chịu được bao nhiêu, hỏi chủ nhà một câu ngay từ đầu.
Ổ cắm nóng, có mùi khét, phích cắm lỏng: nhận biết và ngưng dùng
Mặt ổ cắm ấm hoặc nóng khi đang dùng. Ổ cắm bình thường chỉ hơi ấm ở mức khó nhận ra. Nóng rõ khi chạm tay, nhất là quanh lỗ cắm, nghĩa là tiếp xúc kém hoặc đang tải quá mức. Rút phích, để ổ nguội, không dùng thiết bị công suất lớn ở ổ đó nữa và báo chủ nhà.
Mùi nhựa cháy, mùi khét không rõ nguồn. Rút phích các thứ đang cắm, ngắt aptomat, mở cửa, đi một vòng ngửi gần từng ổ, từng thiết bị. Tìm thấy chỗ có mùi thì để nguyên, chụp ảnh; không tìm thấy thì vẫn báo chủ nhà, đừng bật lại rồi đi ngủ.
Vết cháy đen, nhựa biến dạng quanh lỗ cắm. Ổ cắm đó đã từng quá nhiệt. Không dùng nữa, dán một mẩu băng keo lên mặt ổ để nhắc mình và bạn cùng phòng, báo chủ nhà thay ổ.
Phích cắm cắm vào lỏng lẻo, chạm nhẹ là mất điện. Chân cắm lỏng sinh tia lửa nhỏ và nóng. Thử phích của thiết bị khác: nếu phích nào vào ổ này cũng lỏng thì lỗi ở ổ, báo chủ nhà. Nếu chỉ một phích lỏng ở mọi ổ thì lỗi ở phích của thiết bị đó, ngưng dùng thiết bị và mang đi tiệm sửa hoặc thay mới.
Tia lửa khi cắm hoặc rút. Một chớp nhỏ khi rút thiết bị đang chạy là điều có thể gặp, nên tắt thiết bị trước khi rút. Tia lửa lặp lại, kèm tiếng lách tách, hay xuất hiện cả khi thiết bị đã tắt là dấu hiệu phải ngưng dùng ổ.
Dây nguồn, dây sạc nứt vỏ, hở lõi đồng. Thay dây mới, không quấn băng keo dùng tiếp, không nối hai đoạn dây với nhau.
Ổ cắm kéo dài: thứ hay gây chuyện nhất trong phòng trọ
Phòng trọ thường ít ổ tường, nên ổ kéo dài gần như phòng nào cũng có. Bản thân ổ kéo dài không xấu, nhưng ba thói quen làm nó thành nguồn rủi ro: cắm thiết bị công suất lớn vào ổ kéo dài loại mỏng, cắm nối tiếp ổ này vào ổ kia, và đặt ổ dưới chăn, dưới nệm, sau tủ nơi không ai thấy nó nóng lên.
Thói quen an toàn đơn giản: bếp điện, ấm siêu tốc, bàn là, máy sấy tóc cắm thẳng vào ổ tường; ổ kéo dài chỉ dùng cho sạc, đèn bàn, quạt, laptop. Chọn ổ kéo dài có công tắc, vỏ chắc, dây không quá mảnh và ghi rõ công suất chịu tải trên thân. Đặt ổ trên mặt phẳng thoáng, không để dây bị cửa kẹp, bị ghế lăn qua, bị gấp gập. Ra khỏi phòng cả ngày thì tắt công tắc ổ.
Khi rút phích, cầm vào thân phích kéo thẳng ra, không giật dây. Giật dây lâu ngày làm chân phích lỏng và dây gãy ngầm ở chỗ nối, đúng chỗ khó nhìn thấy nhất. Ổ kéo dài đã có vết cháy, nứt vỏ, ổ lỏng thì bỏ, mua cái mới; đây là món rẻ hơn nhiều so với hậu quả của nó.
Phần an toàn cháy nổ phòng trọ nói chung, như sạc xe điện, lối thoát, bình chữa cháy, đã có các trang chuyên về ký túc xá và chỗ ở cho sinh viên viết kỹ; ở đây chỉ giữ phần những gì bạn chạm vào hằng ngày.
Thói quen hằng ngày để aptomat ít nhảy và ổ cắm bền
Phần lớn lần aptomat nhảy trong phòng trọ không phải do hỏng hóc mà do nếp dùng điện. Vài thói quen nhỏ, giữ đều, làm giảm hẳn chuyện tối tối mò mẫm gạt cầu dao:
- Mỗi lúc chỉ một thiết bị sinh nhiệt chạy: nấu xong mới đun nước, đun xong mới sấy tóc. Ở ghép thì thống nhất với bạn cùng phòng, nhất là giờ cơm tối và giờ tắm buổi sáng.
- Tắt thiết bị bằng công tắc của nó trước, rồi mới rút phích. Rút phích khi máy đang chạy là lúc dễ xẹt tia lửa và mòn chân cắm nhất.
- Không để ấm siêu tốc, nồi cơm cắm sẵn khi không dùng. Đồ sinh nhiệt rút phích ngay sau khi dùng xong, vừa an toàn vừa bớt tiền điện chờ.
- Lau khô tay, lau khô mặt bàn bếp trước khi cắm rút. Ổ cắm gần bồn rửa, gần chỗ phơi đồ ướt thì càng phải để ý vì nước nhỏ giọt là nguyên nhân rò điện hay gặp.
- Mỗi tháng một lần, đi một vòng quanh phòng: sờ mặt ổ sau khi dùng, nhìn dây nguồn có bị đè, bị gập, bị chuột cắn không, nhìn quanh lỗ cắm có vệt đen không. Năm phút này phát hiện được hầu hết dấu hiệu sớm.
- Đi vắng vài ngày thì rút phích mọi thứ trừ tủ lạnh, tắt công tắc ổ kéo dài, tắt bình nóng lạnh.
Những thói quen này không thay được việc thợ kiểm tra đường dây khi có dấu hiệu bất thường, nhưng chúng giúp bạn phân biệt rõ: aptomat nhảy vì mình dùng chồng tải, hay vì có thứ thật sự hỏng.
Báo cho chủ nhà: nói gì để được xử lý nhanh
Chuyện điện trong phòng trọ hay bị chậm trễ vì tin nhắn quá chung chung: "Cô ơi phòng con mất điện". Chủ nhà đọc không biết là mất điện cả dãy, nhảy aptomat hay hỏng một ổ, nên dễ hẹn "để mai tính". Một tin nhắn tốt có bốn phần: chuyện gì xảy ra, lúc nào, bạn đã làm gì và tình trạng hiện tại.
Ví dụ giả định: "Chú ơi, phòng 3 tầng 2: tối nay khoảng 8 giờ aptomat phòng nhảy khi con đang dùng ấm đun nước. Con đã rút hết phích, gạt lên thì giữ được, nhưng ổ cắm cạnh bàn bếp nóng và có mùi khét nhẹ, mép ổ hơi đen. Con đã ngưng dùng ổ này, các ổ khác vẫn dùng bình thường. Con gửi ảnh ổ cắm. Chú cho thợ qua xem giúp con ạ." Kèm hai ảnh: toàn cảnh vị trí ổ và cận cảnh mặt ổ.
Nếu chủ nhà hẹn lâu mà ổ hỏng là ổ duy nhất trong phòng, nói rõ ảnh hưởng: không có chỗ cắm tủ lạnh, không nấu được. Không vì sốt ruột mà tự tháo ổ ra xem; ổ điện trong tường là phần điện cố định của nhà, sửa sai có thể gây giật hoặc cháy cho cả dãy, và cũng là chuyện trách nhiệm khi có sự cố. Nếu thấy nguy hiểm tức thời như khói, tia lửa liên tục, ngắt aptomat và báo ngay, không chờ.
Câu hỏi thường gặp
Aptomat nhảy lúc nửa đêm khi đang ngủ thì sao?
Có thể do tủ lạnh, điều hoà hoặc một thiết bị đang sạc. Rút phích các thứ đó, gạt aptomat lên một lần. Giữ được thì cắm lại tủ lạnh trước, để điều hoà nghỉ đến sáng. Nhảy lại ngay thì để nguyên, dùng quạt sạc hoặc mở cửa sổ, sáng ra báo chủ nhà.
Aptomat nhảy khi trời mưa to thì có liên quan không?
Có thể có, vì nước thấm vào ổ cắm, hộp điện ngoài trời hoặc tường ẩm gây rò điện. Không tự kiểm tra ổ ngoài hành lang hay chỗ có nước. Để aptomat ở vị trí ngắt nếu nó nhảy lại, báo chủ nhà và nói rõ chuyện xảy ra lúc mưa.
Ổ cắm hơi lỏng có tự siết lại được không?
Không nên. Siết ổ cắm cần tháo mặt ổ, chạm vào phần có điện và cực tiếp xúc bên trong; đây là việc của thợ điện. Trong lúc chờ, ngưng dùng ổ đó cho thiết bị công suất lớn, chuyển sang ổ khác còn chặt.
Mất điện cả phòng mà aptomat không nhảy là sao?
Xem các phòng bên cạnh, hành lang có điện không. Nếu cả dãy mất thì có thể do điện lưới hoặc tủ điện chung, hỏi chủ nhà. Nếu chỉ phòng mình mất mà aptomat vẫn ở vị trí bật, đó là chuyện của đường dây, báo chủ nhà, không tự mở hộp điện.
Có nên mua thêm ổ kéo dài loại nhiều lỗ để đỡ thiếu ổ?
Được, nhưng số lỗ cắm không làm tăng sức chịu tải của ổ tường. Ổ sáu lỗ cắm sáu thiết bị sạc nhỏ thì ổn; cắm thêm ấm đun và bếp điện là quá tải. Nhìn công suất ghi trên ổ kéo dài và cộng công suất những gì định cắm vào.
Sau khi thợ sửa ổ cắm, cần kiểm tra lại gì?
Dùng thử vài ngày với mức tải bình thường, sờ mặt ổ sau khi dùng ấm đun hoặc bếp: chỉ hơi ấm là ổn. Không còn mùi khét, phích vào chặt, aptomat không nhảy lặp lại. Nếu vấn đề quay lại, nhắn chủ nhà ngay kèm thời điểm.