Đi xe buýt lần đầu chỉ cần bốn bước: tra tuyến và trạm từ trước khi ra khỏi nhà, đứng đúng trạm và vẫy xe từ xa, trả vé bằng cách được chấp nhận trên tuyến đó, rồi theo dõi điểm xuống và bấm chuông hoặc báo trước một trạm. Tàu điện đô thị còn đơn giản hơn: mua vé hoặc quẹt thẻ ở cửa ga, đứng đúng sân ga theo hướng đi, xuống ở ga đã định.
Với người mới lên thành phố, xe buýt và tàu điện là cách đi lại rẻ, ít mệt hơn chạy xe máy giữa giờ cao điểm, và an toàn khi trời mưa. Hà Nội và TP.HCM đã có tuyến đường sắt đô thị chạy thương mại, nhiều thành phố khác có mạng xe buýt dày. Bài này đi qua những điều người mới hay lúng túng nhất, từ tra tuyến tới giữ đồ trong xe đông.
Tra tuyến trước khi ra khỏi nhà
Phần lớn lo lắng khi đi xe buýt lần đầu đến từ việc không chắc mình đứng đúng chỗ. Tra kỹ ở nhà mất mười phút nhưng tiết kiệm cả buổi:
- Mở ứng dụng bản đồ hoặc ứng dụng tra cứu xe buýt chính thức của thành phố, nhập điểm đi là chỗ trọ, điểm đến là trường hay chỗ làm.
- Ghi lại số tuyến, tên trạm lên, tên trạm xuống, số trạm phải đi qua và thời gian dự kiến.
- Xem tần suất xe: tuyến chạy mười phút một chuyến khác hẳn tuyến ba mươi phút một chuyến. Ghi giờ chuyến đầu, chuyến cuối nếu bạn hay về muộn.
- Nhìn trạm lên trên bản đồ: ở bên nào của đường. Đứng nhầm bên đường là lỗi phổ biến nhất của người mới.
- Nếu phải đổi tuyến, xem trạm đổi có chung một chỗ hay phải đi bộ sang trạm khác.
- Lần đầu, đi thử vào ngày nghỉ hoặc giờ vắng, không phải sáng thứ hai trước giờ thi.
Chụp màn hình lộ trình để xem lại khi mạng chập chờn. Những thông tin như số tuyến, tần suất có thể thay đổi theo thời gian, nên thỉnh thoảng tra lại thay vì tin hoàn toàn vào ảnh chụp cũ.
Ở trạm và lúc lên xe
Đứng gần cột trạm, trong tầm nhìn của tài xế. Xe buýt chỉ dừng ở trạm. Khi thấy xe đúng tuyến từ xa, giơ tay vẫy rõ ràng để tài xế biết bạn muốn lên, nhất là ở trạm có nhiều tuyến dừng.
Nhìn số tuyến trên đầu xe trước khi bước lên. Nhiều tuyến dừng cùng trạm, có tuyến cùng đầu số mà khác lộ trình. Không chắc thì hỏi phụ xe hay tài xế một câu ngắn: "Xe này có qua trạm … không ạ?"
Lên bằng cửa trước nếu tuyến quy định vậy. Cách lên xuống và cách trả vé mỗi thành phố, mỗi tuyến có thể khác. Quan sát người đi trước bạn là cách học nhanh nhất.
Chuẩn bị sẵn tiền lẻ hoặc thẻ, vé. Tìm tiền trong ba lô khi xe đã chạy vừa mất thăng bằng vừa dễ làm rơi đồ. Nhiều tuyến hiện nhận thanh toán không tiền mặt, hỏi nhân viên trên xe nếu chưa rõ.
Nhường chỗ ưu tiên. Ghế gần cửa thường dành cho người cao tuổi, người khuyết tật, phụ nữ mang thai, người bế trẻ. Bạn trẻ khoẻ thì đứng hoặc ngồi ghế thường.
Vé lượt, vé tháng, thẻ: chọn cách nào
Không nêu giá vì giá vé thay đổi theo từng thành phố, từng năm. Bảng dưới chỉ ra cách nghĩ để chọn:
| Cách trả | Hợp với ai | Cần biết |
|---|---|---|
| Vé lượt | Người đi thỉnh thoảng, đang thử tuyến | Mỗi lần lên xe trả một lần; đổi tuyến phải mua vé mới trừ khi tuyến có quy định khác |
| Vé tháng một tuyến hoặc liên tuyến | Người đi học, đi làm cố định mỗi ngày | Sinh viên thường có ưu đãi khi đăng ký qua trường hoặc điểm bán; cần ảnh, giấy tờ |
| Thẻ, thanh toán không tiền mặt | Người đi nhiều tuyến, tàu điện | Hỏi tuyến nào nhận, cách nạp, cách kiểm số dư |
| Vé tàu điện | Người đi tuyến đường sắt đô thị | Mua ở máy hoặc quầy tại ga, quẹt ở cửa soát vé lúc vào và ra |
Cách tính nhanh: lấy số ngày đi trong tháng nhân hai lượt, nhân giá vé lượt, rồi so với giá vé tháng. Đi đều từ thứ hai tới thứ sáu thì vé tháng thường có lợi; đi lặt vặt vài hôm thì vé lượt đơn giản hơn. Hỏi phòng công tác sinh viên của trường về thủ tục làm vé tháng ưu đãi.
Tính chi phí đi lại cả tháng so với xăng, gửi xe là chuyện của mục tiêu tiền khéo từng khoản trên trang; ở đây chỉ cần chọn được cách trả không làm bạn lúng túng trên xe.
Giữ đồ và giữ mình trong xe đông
Giờ cao điểm sáng và chiều, xe buýt và tàu điện ở thành phố lớn có thể rất đông. Đeo ba lô ra phía trước ngực, khoá kéo hướng vào người. Điện thoại, ví để ở túi trong hoặc túi trước, không để túi quần sau. Hạn chế cầm điện thoại sát cửa xe lúc xe dừng mở cửa.
Đứng thì nắm tay vịn chắc, chân dang bằng vai, nhất là lúc xe phanh, vào cua. Đừng đứng sát cửa nếu chưa sắp xuống. Ngồi thì để túi trên đùi, không để ghế bên cạnh hay dưới chân rồi ngủ gật.
Nếu bị ai đó đụng chạm khiếm nhã hay có hành vi khiến bạn khó chịu, đổi chỗ đứng, nói to rõ để người xung quanh biết, báo phụ xe, tài xế hoặc nhân viên an ninh ở ga. Bạn không có lỗi khi lên tiếng.
Để quên đồ trên xe: ghi lại số tuyến, giờ đi, trạm xuống, rồi liên hệ đơn vị vận hành tuyến hoặc quầy thông tin ở ga càng sớm càng tốt. Số liên hệ thường dán trong xe hoặc ở trạm.
Xuống đúng trạm và khi lỡ xuống nhầm
Xuống sai trạm là chuyện ai đi xe buýt lần đầu cũng gặp. Vài cách để ít gặp hơn và xử lý bình tĩnh khi gặp:
- Bật vị trí trên điện thoại để theo dõi xe đang ở đâu so với trạm xuống.
- Đếm số trạm đã đi qua so với số đã ghi ở nhà.
- Báo trước với phụ xe hoặc bấm chuông xuống khi còn một trạm.
- Đứng dậy, ra gần cửa khi xe sắp tới trạm, đừng chờ xe dừng hẳn mới đứng lên.
- Lỡ xuống sớm hay muộn một trạm: thường chỉ cách vài trăm mét, đi bộ hoặc đợi xe cùng tuyến chiều ngược lại.
- Lỡ lên nhầm tuyến: xuống ở trạm tiếp theo, tra lại đường, không hoảng.
Với tàu điện, bảng điện tử và loa thông báo ga sắp tới, cửa mở bên nào. Nghe kỹ và chuẩn bị ra cửa từ khi tàu rời ga trước đó.
Tàu điện đô thị: những điều khác với xe buýt
Nếu thành phố bạn sống có tuyến đường sắt đô thị, lần đầu đi có vài điểm cần biết trước:
- Vé và cửa soát vé: mua vé ở máy bán vé tự động hoặc quầy trong ga, hoặc dùng thẻ theo hướng dẫn của tuyến. Giữ vé tới khi ra khỏi ga vì phải quẹt cả lúc ra.
- Chọn đúng sân ga: mỗi ga thường có hai phía theo hai hướng. Nhìn tên ga cuối của hướng bạn đi trên bảng chỉ dẫn trước khi đứng chờ.
- Đứng sau vạch an toàn, chờ người trong tàu xuống hết rồi mới lên; không chặn cửa, không cố chen khi cửa đang đóng.
- Đồ ăn uống, đồ cồng kềnh: nhiều tuyến có quy định riêng về ăn uống trên tàu và hành lý. Đọc nội quy dán ở ga.
- Thang máy, thang cuốn: đứng một bên thang cuốn, nắm tay vịn; thang máy ưu tiên người khuyết tật, người già, người mang đồ nặng.
- Đi bộ từ ga tới nơi cần đến: ga có thể cách điểm đến vài trăm mét. Tính trước chặng đi bộ hoặc chặng xe buýt nối tiếp.
Tàu điện ít bị tắc đường nên thời gian đi khá ổn định. Với người học, làm gần một tuyến đường sắt đô thị, đây thường là cách đi đỡ mệt nhất trong giờ cao điểm.
Phép lịch sự nhỏ trên xe công cộng
Ba lô đeo trước hoặc đặt dưới chân. Ba lô sau lưng chiếm chỗ của một người và hay va vào người đứng sau mỗi khi bạn xoay người.
Nói chuyện điện thoại nhỏ tiếng, dùng tai nghe. Xe đông, không gian kín, tiếng nói và tiếng video của một người làm cả xe phải nghe theo.
Không ăn đồ có mùi mạnh. Một cốc nước thì không sao, nhưng món ăn nặng mùi trong xe kín làm người bên cạnh khó chịu cả chuyến.
Nhích vào trong cho người sau lên. Đứng chắn ở cửa trong khi phía trong còn trống làm xe phải dừng lâu hơn ở mỗi trạm.
Cảm ơn tài xế, phụ xe. Một câu cảm ơn khi xuống xe không tốn gì mà làm chuyến đi của cả hai bên dễ chịu hơn. Ở nhiều tuyến, tài xế và phụ xe chạy cùng một ca nhiều tháng; đi đều một tuyến, bạn sẽ thành khách quen của họ.
Thói quen nhỏ khi đã đi quen
Sau vài tuần, xe buýt thành một phần nhịp ngày: thời gian trên xe có thể dùng để nghe bài giảng, đọc tài liệu, hoặc chỉ nhìn thành phố bên ngoài cửa sổ mà không phải căng mắt nhìn đường như khi chạy xe. Nhiều người mới lên thành phố thấy hiểu thành phố nhanh hơn chính nhờ những chuyến xe buýt đi qua nhiều khu khác nhau.
Ghi lại tuyến dự phòng khi tuyến chính gặp sự cố, tắc đường. Chừa thêm mười lăm phút cho những ngày mưa. Ngày đi thi, đi phỏng vấn, đi sớm hơn một chuyến.
Nếu đi tàu điện, quen với giờ chạy chuyến cuối để không bị lỡ khi về muộn. Đi xe buýt tối muộn thì chọn trạm sáng, có người, và báo người ở trọ biết giờ bạn về.
Cuối cùng, khi đã đi quen, bạn có thể giúp người mới khác: chỉ đường cho một bạn cùng quê mới lên, gửi cho họ danh sách tuyến bạn hay đi. Cách đây vài tuần, bạn cũng đã từng đứng bối rối ở trạm như họ.
Câu hỏi thường gặp
Đi xe buýt có cần đặt vé trước không?
Xe buýt nội đô thông thường không cần đặt trước; bạn trả vé khi lên xe hoặc dùng vé tháng, thẻ. Tàu điện mua vé hoặc quẹt thẻ tại ga. Chỉ xe khách liên tỉnh mới cần đặt vé trước, nhất là dịp lễ Tết.
Sinh viên làm vé tháng xe buýt ở đâu?
Thường làm qua trường hoặc tại các điểm bán vé tháng do đơn vị quản lý vận tải công cộng của thành phố công bố. Cần ảnh và giấy tờ sinh viên. Hỏi phòng công tác sinh viên của trường để biết thủ tục hiện hành và mức ưu đãi.
Mang xe đạp, đồ cồng kềnh lên xe buýt được không?
Tuỳ quy định từng tuyến và từng thành phố. Hành lý cồng kềnh, có mùi hay dễ đổ vỡ thường bị hạn chế, nhất là giờ cao điểm. Hỏi phụ xe hoặc xem quy định dán trên xe, trên trang của đơn vị vận hành trước khi mang.
Xe buýt có chạy đúng giờ không?
Xe buýt chạy theo lịch nhưng phụ thuộc giao thông, nên giờ cao điểm và trời mưa có thể trễ. Tàu điện thường đúng giờ hơn vì chạy trên đường riêng. Chừa thêm thời gian cho những việc quan trọng như đi thi, đi làm ngày đầu.
Đi xe buýt một mình buổi tối có an toàn không?
Thường là an toàn nếu bạn chọn trạm sáng, có người, giữ đồ cẩn thận và chú ý xung quanh. Báo người quen giờ về. Nếu thấy bất an trên xe, ngồi gần tài xế, phụ xe, và xuống ở trạm đông người.