Kệ và bàn ghế lắp ráp lung lay phần lớn vì các ốc cam, ốc lục giác ở mối nối lỏng dần sau những lần dịch chuyển, chất đồ và kéo lê; siết lại từng mối theo thứ tự, vừa tay, kết hợp xếp đồ nặng xuống tầng dưới thường làm chúng chắc lại như mới. Việc này mất khoảng hai mươi phút với một bộ khoá lục giác và tua vít.
Khi kệ cao trên đầu người vẫn chao khi chạm nhẹ, hoặc có trẻ nhỏ hay đến chơi, siết ốc chưa đủ: kệ cần được cố định để không đổ. Ở phòng thuê, cách cố định phải hỏi chủ nhà nếu cần khoan. Bài này đi qua cách tìm chỗ lỏng, siết đúng loại ốc, gia cố không khoan, cách xếp đồ và dấu hiệu nên thay thay vì sửa.
Vì sao đồ lắp ráp lỏng nhanh hơn đồ đóng sẵn
Phần lớn kệ, bàn học, tủ nhỏ giá phải chăng là gỗ ván dăm hoặc ván sợi ép, phủ một lớp giấy vân gỗ. Các tấm ván nối với nhau bằng chốt gỗ tròn, ốc cam (cái chốt tròn có rãnh xoay để khoá một con vít đầu bi) và ốc lục giác. Những mối nối này chắc khi đứng yên, nhưng mỗi lần kệ bị đẩy, kéo lê, nghiêng để lau sàn, ren trong ván dăm lại mòn đi một chút.
Phòng trọ làm việc này nhanh hơn: đồ hay phải dịch chuyển vì phòng chật, sàn không phẳng, độ ẩm cao làm ván dăm hút nước nở ra rồi co lại theo mùa. Kệ chất sách đầy cũng tạo lực xô ngang mỗi khi rút một cuốn ra.
Ghế cũng thế. Ghế lắp ráp thường nối chân vào mặt ngồi bằng bốn con ốc dài; người ngồi hay ngả ra sau, đung đưa trên hai chân sau, khiến các ốc này chịu lực bẻ liên tục. Sau vài tháng, ghế bắt đầu kêu cót két, rồi lắc.
Hiểu cơ chế giúp nhìn ra rằng siết ốc chỉ là một nửa câu chuyện; nửa kia là bớt những lực làm nó lỏng: kéo lê, đung đưa, chất đồ sai chỗ.
Một thói quen nhỏ nên tập: mỗi lần dọn phòng lớn hoặc chuyển chỗ kệ, nhấc kệ lên thay vì kéo lê, rồi lấy khoá lục giác đi một vòng các mối nối. Hai phút ấy rẻ hơn nhiều so với một buổi sửa kệ gãy chốt.
Tìm chỗ lỏng trước khi siết
Siết hú hoạ mọi con ốc có thể làm vỡ ren ở chỗ đang chặt mà không chữa được chỗ lỏng thật. Làm theo thứ tự này:
- Dỡ hết đồ trên kệ hoặc trên bàn xuống. Kệ đầy đồ thì không thấy được nó lắc ở đâu, và siết ốc khi kệ đang chịu tải cũng dễ lệch.
- Đặt kệ đúng chỗ cũ, kiểm sàn có phẳng không: đặt một quả bóng nhỏ hoặc chai tròn nằm trên sàn cạnh chân kệ, xem nó lăn về hướng nào. Sàn nghiêng thì kệ chao dù ốc chặt.
- Lay nhẹ kệ theo chiều ngang, nhìn từng mối nối: mối nào hé ra, hai tấm ván xê dịch so với nhau là mối lỏng.
- Lật ghế ngửa lên trên một tấm chăn, lay từng chân. Chân nào cử động riêng là chỗ cần siết.
- Với bàn học, lay mặt bàn sang hai bên, rồi trước sau. Bàn lắc ngang thường do thanh giằng phía sau lỏng hoặc thiếu; lắc trước sau thường do chân bàn lỏng.
- Đánh dấu các mối lỏng bằng một mẩu băng keo nhỏ, rồi mới bắt đầu siết.
Nếu thấy mối nối có chốt gỗ bị gãy, ván quanh lỗ ốc vỡ vụn, hoặc tấm ván phồng rộp vì nước, đừng siết. Những chỗ đó cần xử lý riêng ở phần sau.
Siết đúng từng loại ốc
Ốc cam. Là con chốt tròn có rãnh, nằm chìm trong mặt ván. Dùng tua vít dẹt hoặc bake vừa rãnh, xoay theo chiều mũi tên in trên mặt cam (thường theo chiều kim đồng hồ) khoảng nửa vòng đến khi thấy chặt. Ốc cam không cần siết mạnh; xoay quá sẽ trượt khỏi đầu bi của vít và mất tác dụng.
Ốc lục giác. Dùng đúng cỡ khoá lục giác, cắm sâu hết lỗ, dùng đầu dài của khoá chữ L để có lực. Siết đến khi dừng lại tự nhiên rồi thêm một chút. Nếu khoá lục giác xoay trơn trong đầu ốc, ngừng ngay: đầu ốc đã bị toét.
Vít gỗ bắt thẳng vào ván. Thường dùng cho bản lề, ray, tấm hậu. Siết nhẹ tay bằng tua vít. Vít quay mãi không chặt thì lỗ đã toác, xử lý như phần lỗ vít toác dưới đây.
Thứ tự siết. Với kệ hoặc bàn, siết các mối từ dưới lên, theo kiểu đối xứng: một mối bên trái, một mối bên phải, rồi lên tầng trên. Siết hết một bên trước rồi mới sang bên kia dễ làm khung bị kéo lệch.
Kiểm vuông góc. Sau khi siết, đo hai đường chéo của khung kệ từ mặt sau bằng thước dây. Hai đường chéo bằng nhau là khung vuông; lệch nhiều thì nới nhẹ các mối, đẩy khung cho vuông rồi siết lại.
Lỗ vít toác, tấm hậu bung: sửa với đồ của bạn
Khi vít không còn bám vào ván vì lỗ đã toác, cách phổ biến cho đồ của bạn là lấp lỗ rồi bắt vít lại. Rút vít ra, nhét vài que tăm gỗ hoặc một mẩu chốt gỗ có chấm keo sữa (keo dán gỗ) vào lỗ, bẻ phần thừa sát mặt ván, chờ keo khô theo hướng dẫn, thường vài giờ hoặc để qua đêm, rồi bắt lại vít. Một cách khác là dịch vị trí vít sang một chút nếu chi tiết cho phép, ví dụ bản lề có lỗ dự phòng.
Tấm hậu mỏng ở phía sau kệ, thường bằng ván sợi mỏng, đóng vai trò giằng cho kệ không đổ nghiêng. Nhiều người bỏ tấm hậu đi cho nhẹ hoặc để nó bung đinh, kệ liền chao nhiều hơn hẳn. Đặt tấm hậu lại đúng rãnh, bắt lại vít hoặc đinh nhỏ đi kèm. Nếu mất đinh, dùng vít gỗ ngắn có long đen.
Với kệ, tủ là đồ của chủ nhà, hỏi trước khi dán keo, nhét tăm hay đổi vị trí vít; nhiều chủ nhà sẵn lòng, có khi còn đưa vít mới, nhưng tự ý sửa có thể thành chuyện khi trả phòng.
Ván dăm đã phồng nước, vỡ vụn như bột quanh lỗ vít thì không sửa lâu dài được. Đây là chỗ nên thay tấm ván hoặc thay món đồ.
Xếp đồ lên kệ để kệ đứng vững
Cùng một chiếc kệ, xếp đồ khác nhau có thể làm nó vững hơn hoặc dễ đổ hơn rất nhiều. Những nguyên tắc dưới đây đơn giản mà hiệu quả:
| Nguyên tắc | Làm thế nào | Vì sao |
|---|---|---|
| Nặng dưới, nhẹ trên | Sách, nồi niêu, thùng nước xếp tầng dưới cùng; hộp nhẹ, đồ trang trí ở tầng trên | Trọng tâm thấp thì kệ khó lật |
| Đều hai bên | Chia đồ nặng ra hai đầu tầng, không dồn về một phía | Tránh kệ nghiêng và mối nối một bên chịu lực |
| Không quá tải tầng giữa | Tầng ván dài mà võng ở giữa thì bớt đồ hoặc chống thêm một hộp ở dưới | Ván võng lâu ngày sẽ cong vĩnh viễn hoặc gãy |
| Không trèo, không vịn | Lấy đồ trên cao bằng ghế đẩu, không đặt chân lên tầng kệ | Kệ lắp ráp không được thiết kế để chịu sức nặng một người |
| Tránh nước | Không đặt chậu cây, bình nước, đồ phơi ướt lên kệ ván dăm | Ván dăm hút nước, phồng, mất độ bám của ốc |
Ví dụ giả định: Nam, sinh viên năm ba ở Cần Thơ, có kệ năm tầng chất giáo trình ở hai tầng trên cùng cho "dễ lấy". Mỗi lần rút sách, kệ chao. Nam chuyển giáo trình xuống hai tầng dưới, đưa hộp đồ lặt vặt lên trên, siết lại các ốc cam; kệ hết chao mà không phải mua gì.
Kệ cao, có trẻ nhỏ: cố định chống đổ
Kệ, tủ cao trên khoảng một mét, nhất là loại hẹp sâu, có thể đổ về phía trước khi kéo ngăn, rút đồ hoặc có người vịn vào. Với người lớn đây là rủi ro va đập; với trẻ nhỏ đến chơi, cháu của chủ nhà, con của người quen, đây là rủi ro nghiêm trọng. Nhiều kệ lắp ráp có kèm sẵn bộ dây hoặc ke chống đổ để bắt vào tường.
Ở phòng thuê, bắt ke vào tường cần khoan, nên hỏi chủ nhà. Nhiều chủ nhà đồng ý vì đó là việc an toàn, và lỗ khoan nhỏ có thể trám lại khi trả phòng. Nếu chưa được khoan, có vài cách tạm: kê kệ sát tường, chêm nêm nhỏ dưới chân trước để kệ hơi ngả về phía tường; xếp đồ nặng xuống dưới; không đặt tivi, hộp nặng trên nóc; đặt kệ cao ở góc phòng nơi hai mặt có tường chắn.
Bàn học có ngăn kéo, tủ nhiều ngăn cũng có thể chúi về phía trước khi kéo nhiều ngăn cùng lúc. Tập thói quen mở một ngăn, đóng lại rồi mới mở ngăn khác.
Giường tầng, gác lửng gỗ tự đóng trong phòng trọ không thuộc nhóm đồ lắp ráp nhẹ: lung lay, kêu, võng ván ở đó là việc báo chủ nhà ngay, vì một người nằm trên cao là tải trọng lớn và ngã từ độ cao đó rất nguy hiểm.
Khi nào nên thay chứ không sửa nữa
Có lúc sửa tiếp chỉ là kéo dài một chiếc kệ không còn an toàn. Những dấu hiệu dưới đây cho thấy đã đến lúc thay món đồ, hoặc báo chủ nhà nếu đó là đồ của phòng:
- Ván phồng rộp, mủn vỡ ở nhiều mối nối, không còn chỗ cho vít bám.
- Ván tầng cong vĩnh viễn, võng rõ khi không có đồ.
- Chân ghế nứt dọc thớ, thanh kim loại của ghế gấp bị cong, mối hàn nứt.
- Khung kệ kim loại gỉ ăn thủng ở chỗ bắt ốc.
- Bàn học chao dù đã siết hết các mối và sàn phẳng.
- Ghế xoay có trụ hơi tụt dần, bánh xe vỡ, chân sao nứt; trụ hơi hỏng là chi tiết chịu lực, không tự tháo.
Khi mua đồ cũ thay thế, mang theo bộ khoá lục giác để kiểm và siết thử ngay tại chỗ. Món đồ lắp ráp đã tháo lắp nhiều lần thường lỏng nhanh hơn; ưu tiên đồ có khung kim loại hoặc gỗ tự nhiên nếu phải dịch chuyển nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Mất khoá lục giác đi kèm thì làm sao biết cỡ?
Mua một bộ khoá lục giác chữ L nhiều cỡ, thử từ cỡ nhỏ lên đến khi khoá vừa khít, không lắc trong đầu ốc. Một bộ đủ cỡ dùng được cho hầu hết đồ nội thất lắp ráp và xe đạp, đáng để có trong hộp đồ nghề.
Siết ốc cam rồi mà kệ vẫn lỏng?
Có thể vít đầu bi đi kèm ốc cam đã lỏng trong ván. Mở ốc cam ra, siết con vít đầu bi bằng tua vít hoặc khoá lục giác, rồi khoá lại ốc cam. Nếu vít đầu bi quay trơn, lỗ đã toác, cần lấp lỗ như hướng dẫn.
Ghế cứ vài tuần lại lỏng, có cách nào giữ lâu hơn?
Siết lại rồi tập thói quen không ngả ghế ra sau trên hai chân. Có thể thêm long đen vênh dưới đầu ốc nếu ghế có chỗ. Ghế nối chân bằng ốc vào ống kim loại thì đôi khi cần thay ốc mới vì ren cũ đã mòn.
Có nên dùng keo dán nhanh nhỏ vào mối nối cho chắc?
Không nên với mối có ốc. Keo làm mối cứng nhưng giòn, khi lỏng lại thì không tháo ra siết được nữa, và khi chuyển phòng không tháo rời được để mang đi. Keo chỉ dùng để lấp lỗ toác theo cách nói ở trên, với đồ của bạn.
Kệ sắt lắp ghép lung lay thì xử lý thế nào?
Kệ sắt V lỗ hoặc kệ lắp ghép nối bằng ốc và ke góc. Siết lại các ốc, kiểm tra ke giằng chéo phía sau còn đủ. Thiếu thanh giằng thì kệ sắt lắc rất nhiều; mua thêm thanh giằng hoặc dùng dây rút buộc chéo tạm thời.