Sống tự lập là tự lo được phần lớn đời sống hằng ngày của mình mà không cần người khác nhắc hay làm hộ, và khi cần giúp thì biết hỏi đúng người, đúng lúc. Nó không có ngày tốt nghiệp; nó gồm nhiều mốc nhỏ, đạt mốc này trước mốc kia, và gần như ai cũng có vài mốc còn đang đi.
Bài này đưa ra tám mốc cụ thể có thể tự kiểm: ăn ở, giờ giấc, tiền hằng ngày, giấy tờ, sự cố, sức khoẻ, quan hệ và quyết định. Mỗi mốc có dấu hiệu nhận ra để bạn không phải đoán mình đã "đủ" chưa. Mục đích không phải để chấm điểm, mà để biết chặng tiếp theo nên tập gì.
Tự lập không phải là làm một mình mọi thứ
Hiểu lầm phổ biến nhất về tự lập là phải tự làm hết, không nhờ ai, không xin ai. Thực tế, người sống tự lập lâu năm nhờ người khác rất nhiều: nhờ thợ sửa điện, hỏi dược sĩ, nhờ bạn đón khi ốm, hỏi người đi trước kinh nghiệm thuê nhà. Khác biệt là họ chủ động tìm sự giúp đỡ, tự chọn người để nhờ, và tự chịu trách nhiệm về quyết định sau khi đã hỏi.
Hiểu lầm thứ hai là tự lập bằng tự lo tiền. Tự lập về tài chính là một mốc quan trọng, nhưng chỉ là một trong nhiều mốc. Một sinh viên còn nhận tiền gia đình nhưng tự lo trọn ăn ở, giờ giấc, giấy tờ đã đi được nhiều chặng. Ngược lại, một người có thu nhập riêng nhưng vẫn cần mẹ gọi dậy, giữ giấy tờ hộ thì vẫn còn những chặng khác phải đi.
Hiểu lầm thứ ba là tự lập thì không được nhớ nhà, không được buồn, không được về quê thường. Gắn bó với gia đình và tự lập không loại trừ nhau. Nhiều người tự lập nhất lại là người gọi về nhà đều đặn nhất, vì họ không còn phải gọi để xin giúp mà gọi để hỏi thăm.
Tám mốc và dấu hiệu nhận ra
Mỗi mốc có một dấu hiệu cụ thể. Đánh dấu những mốc bạn đã đạt ổn định ít nhất ba tháng liền, không phải chỉ làm được một hai lần:
| Mốc | Dấu hiệu đã đạt | Dấu hiệu còn đang đi |
|---|---|---|
| 1. Ăn ở | Phần lớn các ngày ăn đủ bữa, có rau, phòng ở sạch ở mức không mùi, không côn trùng | Ăn uống phụ thuộc đồ giao về, phòng chỉ dọn khi có người đến |
| 2. Giờ giấc | Tự dậy đúng giờ, ngủ đủ phần lớn các đêm, không cần ai gọi | Hay ngủ quên, giờ ngủ trôi theo điện thoại |
| 3. Tiền hằng ngày | Biết mỗi tháng tiêu khoảng bao nhiêu, cho những khoản nào; không hụt tiền giữa tháng | Không biết tiền đi đâu, thường xuyên phải vay hoặc xin thêm |
| 4. Giấy tờ | Tự giữ, tự làm, tự nhớ hạn mọi giấy tờ của mình; có bản sao lưu | Không biết giấy tờ để đâu, việc giấy tờ phải nhờ người nhà |
| 5. Sự cố | Biết ngắt điện, khoá nước, biết gọi ai cho từng loại hỏng hóc | Gặp sự cố là hoảng, gọi về nhà trước tiên |
| 6. Sức khoẻ | Tự đi khám khi cần, có thẻ bảo hiểm y tế, biết dấu hiệu phải đi viện | Ốm thì chịu đựng hoặc chờ người nhà lên |
| 7. Quan hệ | Có vài người ở gần để gọi khi cần, giữ liên lạc với gia đình theo nhịp đều | Không có ai ở gần biết mình ở đâu |
| 8. Quyết định | Tự quyết chuyện học, việc, chi tiêu của mình sau khi hỏi ý; tự chịu kết quả | Mọi quyết định đều chờ người khác chốt, hoặc quyết định vội rồi đổ lỗi |
Phần lớn người trẻ trong năm đầu ở riêng đạt khoảng bốn năm mốc. Mốc tiền và mốc quyết định thường đến muộn nhất, vì chúng cần thu nhập ổn định và thời gian để tích kinh nghiệm. Không cần vội đạt đủ tám mốc; mỗi năm thêm một hai mốc đã là tiến bộ thật.
Vì sao mốc tiền và mốc quyết định đến muộn nhất
Tiền cần thu nhập ổn định. Sinh viên hay người mới đi làm thường có thu nhập chưa đều. Biết tiêu khéo là một kỹ năng tập được ngay, nhưng tự chủ hoàn toàn về tiền phụ thuộc vào hoàn cảnh, không chỉ vào nỗ lực.
Quyết định cần thất bại nhỏ. Người ta học cách quyết định bằng cách quyết định sai vài lần và tự gánh hậu quả nhỏ: chọn sai lớp học thêm, thuê sai phòng, mua sai món. Nếu luôn có người quyết định hộ, sẽ không có những lần sai đó để học.
Cả hai cần thời gian quan sát chính mình. Biết mình tiêu gì, mình thường quyết định vội lúc nào, mình hối hận vì điều gì, tất cả cần vài tháng đến vài năm ghi nhận. Không có đường tắt.
Cả hai bị cảm xúc kéo mạnh nhất. Mua sắm khi buồn, quyết định khi bị bạn bè thúc, vay mượn khi ngại từ chối. Nhận ra những lúc cảm xúc đang lái là một phần của mốc trưởng thành này.
Dùng tám mốc để chọn việc tập tiếp theo
Đánh dấu tám mốc xong, đừng cố sửa hết những mốc chưa đạt cùng lúc. Làm theo thứ tự:
- Ưu tiên an toàn trước: nếu mốc 5 (sự cố) và mốc 6 (sức khoẻ) chưa đạt, tập hai mốc này trước. Chúng ít tốn thời gian nhưng quan trọng nhất khi có chuyện.
- Tiếp theo là nền sinh hoạt: mốc 1 (ăn ở) và mốc 2 (giờ giấc). Hai mốc này kéo theo sức khoẻ, việc học, việc làm.
- Sau đó là giấy tờ và quan hệ: mốc 4 và mốc 7. Mỗi mốc chỉ cần vài buổi để thiết lập, sau đó duy trì nhẹ nhàng.
- Cuối cùng là tiền và quyết định: mốc 3 và mốc 8. Hai mốc này tập suốt nhiều năm; bắt đầu bằng việc ghi chi tiêu và tự quyết những chuyện nhỏ.
- Ba tháng chấm lại một lần. Ghi ngày chấm, so với lần trước, xem mốc nào đã ổn định.
Thứ tự này không cứng. Nếu tiền đang là vấn đề cấp bách, như thường xuyên hụt tiền giữa tháng, thì xử lý trước. Nhưng với phần lớn người trẻ, an toàn và nền sinh hoạt là chỗ đầu tư ít mà được nhiều nhất.
Một người, hai năm, tám mốc (ví dụ giả định)
Tuấn, ví dụ giả định, rời quê lên thành phố học đại học. Cuối năm nhất, Tuấn tự chấm bảng tám mốc: đạt mốc giờ giấc vì đã quen dậy cho tiết sáng, đạt mốc giấy tờ vì từng phải tự làm lại thẻ sinh viên khi mất ví, đạt mốc quan hệ vì có hai bạn cùng khu trọ thân thiết. Các mốc ăn ở, sự cố, sức khoẻ, tiền và quyết định còn đang đi.
Năm hai, Tuấn chọn tập hai mốc an toàn trước. Hỏi chủ nhà vị trí cầu dao và van nước, lưu số điện thoại chủ nhà và thợ quen của dãy trọ, mua nhiệt kế, tìm hiểu trạm y tế gần nhất và mang thẻ bảo hiểm y tế đi khám một lần khi bị viêm họng. Hai mốc này đạt chỉ sau hai tháng. Mốc ăn ở mất lâu hơn: phải tới học kỳ hai Tuấn mới nấu đều bốn bữa tối mỗi tuần.
Cuối năm hai, mốc tiền vẫn chưa ổn vì thu nhập làm thêm lúc có lúc không, và mốc quyết định thì Tuấn tự nhận còn hay hỏi quá nhiều người rồi chọn theo số đông. Bảng không nói Tuấn giỏi hay kém; nó chỉ cho Tuấn thấy năm ba nên tập gì. Đó là cách dùng đúng của tám mốc.
Tự lập về cảm xúc: mốc khó đo nhất
Có một mốc không nằm trong bảng vì rất khó đo: tự lập về cảm xúc. Đó là khả năng tự làm dịu mình khi buồn, tự đứng dậy sau một ngày tệ, tự ở một mình mà không thấy hoảng, và đồng thời biết khi nào cần tìm người khác. Nó không có nghĩa là không cần ai; nó có nghĩa là không hoàn toàn phụ thuộc vào một người để ổn.
Mốc này thường đến dần qua những lần tự xoay xở: lần đầu ốm một mình mà vẫn tự đi khám, lần đầu bị điểm kém hay bị sếp góp ý nặng mà vẫn đi tiếp, lần đầu cãi nhau với bạn rồi tự tìm cách làm lành. Mỗi lần như vậy để lại một chút tự tin rằng mình xoay xở được.
Nhưng tự lập về cảm xúc không phải là chịu đựng một mình. Nếu buồn kéo dài nhiều tuần, mất ngủ kéo dài, mất hứng thú với mọi thứ, hay có ý nghĩ làm hại bản thân, việc tự lập nhất bạn có thể làm là nói với người tin cậy và tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Khi có nguy hiểm tức thời, gọi cấp cứu 115.
Tự lập là một quá trình, không phải đích đến
Ngay cả người đã sống một mình nhiều năm cũng có lúc lùi lại: khi ốm nặng, khi mất việc, khi chuyển đến một thành phố mới hoàn toàn. Lúc đó họ có thể cần về ở với gia đình một thời gian, cần nhờ người khác nhiều hơn. Lùi lại tạm thời không xoá đi những mốc đã đạt; kỹ năng vẫn còn đó, chỉ chờ hoàn cảnh cho phép dùng lại.
Cũng không cần so mốc của mình với bạn bè. Có người đạt mốc tiền sớm vì đi làm từ năm nhất, có người đạt mốc ăn ở sớm vì ở nhà đã quen nấu. Mỗi người bắt đầu từ một điểm khác nhau, đi với tốc độ khác nhau. So với chính mình ba tháng trước là phép so có ích duy nhất.
Nếu muốn, lưu bảng tám mốc trong ghi chú điện thoại, mỗi lần chấm thêm một cột ngày. Sau một hai năm, nhìn lại các cột sẽ thấy rõ con đường mình đã đi.
Các bài khác trong mục bắt đầu sống tự lập đi sâu vào từng việc cụ thể: danh sách đồ dùng tuần đầu, kỹ năng nên tập trước khi xa nhà, lịch việc nhà cho người ở một mình, cách giữ giờ giấc, những sai lầm hay gặp tháng đầu. Bảng tám mốc ở đây là tấm bản đồ chung để biết nên đọc bài nào trước.
Câu hỏi thường gặp
Sống tự lập nghĩa là gì?
Là tự lo được phần lớn đời sống hằng ngày của mình như ăn ở, giờ giấc, tiền tiêu, giấy tờ, sức khoẻ và xử lý sự cố mà không cần người khác nhắc hay làm hộ, đồng thời biết nhờ đúng người khi cần. Tự lập không có nghĩa là làm một mình mọi thứ.
Bao nhiêu tuổi thì nên sống tự lập?
Không có độ tuổi chuẩn. Nhiều người bắt đầu khi đi học đại học xa nhà, nhiều người bắt đầu khi đi làm, có người tập tự lập ngay trong nhà bố mẹ. Quan trọng là tự lo được từng mảng đời sống, không phải tuổi bao nhiêu hay đang ở đâu.
Chưa tự lập về tài chính có tính là tự lập không?
Tự lập về tài chính là một mốc quan trọng nhưng chỉ là một trong nhiều mốc. Sinh viên còn nhận tiền gia đình mà tự lo trọn ăn ở, giờ giấc, giấy tờ đã tự lập ở nhiều mặt. Mốc tiền thường đến muộn vì cần thu nhập ổn định.
Làm sao biết mình đã sẵn sàng sống một mình?
Kiểm tám mốc trong bài: ăn ở, giờ giấc, tiền, giấy tờ, sự cố, sức khoẻ, quan hệ, quyết định. Nếu ít nhất các mốc an toàn như sự cố, sức khoẻ và nền sinh hoạt như ăn ở, giờ giấc đã ổn, bạn đã có nền đủ để bắt đầu; phần còn lại học dần khi sống thật.
Nhờ người khác giúp có làm mình kém tự lập không?
Không. Người tự lập lâu năm nhờ người khác rất nhiều, từ thợ sửa chữa đến bạn bè khi ốm. Điểm khác là họ chủ động chọn người để nhờ, tự quyết sau khi đã hỏi và tự chịu trách nhiệm. Biết nhờ đúng người đúng lúc là một kỹ năng tự lập.
Tự lập rồi có còn cần gia đình không?
Có. Tự lập và gắn bó gia đình không loại trừ nhau. Người tự lập thường giữ liên lạc đều đặn với gia đình, chỉ khác là gọi về để chia sẻ, hỏi thăm thay vì để xin giúp mọi việc. Lúc khó khăn lớn, quay về nhờ gia đình vẫn là chuyện bình thường.