Sống tự lập không đòi hỏi kỹ năng gì to tát; nó đòi hỏi khoảng 20 việc nhỏ mà ở nhà thường có người khác làm hộ. Nấu được một bữa đơn giản, giặt không làm phai đồ, biết đọc hoá đơn điện nước, biết làm gì khi mất chìa khoá hay sốt lúc nửa đêm. Thiếu vài việc thì vẫn sống được, nhưng mỗi việc thiếu là một lần lúng túng, tốn tiền hoặc phải gọi điện cầu cứu.
Bài này đưa ra bảng tự kiểm 20 việc chia năm nhóm, cách chấm thật thà cho từng việc, và cách tập trong vài tháng trước khi rời nhà. Bảng dùng được cho cả người sắp đi học đại học, người sắp chuyển lên thành phố đi làm, và cả bố mẹ muốn biết con còn thiếu gì mà không phải hỏi dồn.
Bảng tự kiểm: 20 việc chia năm nhóm
Chấm từng việc theo ba mức: làm được một mình, làm được nếu có người nhắc, chưa từng làm. Chấm theo lần gần nhất bạn thật sự làm, không theo việc "chắc là làm được":
| Nhóm | Việc cụ thể | Dấu hiệu đã làm được |
|---|---|---|
| Ăn uống | Nấu cơm, luộc trứng, xào một món rau, hâm đồ ăn an toàn | Tự nấu một bữa cho mình trong 30 phút, không cần gọi hỏi |
| Ăn uống | Đi chợ theo danh sách cho ba ngày | Mua đủ, không thừa quá nhiều, nhớ được giá vài món quen |
| Quần áo | Phân loại đồ trước khi giặt, giặt tay một chậu đồ | Đồ trắng không bị loang màu, đồ khô không ám mùi |
| Quần áo | Khâu lại cúc áo, làm phẳng áo đi học đi làm | Có bộ đồ chỉnh tề khi cần mà không phải nhờ ai |
| Tiền | Ghi chi tiêu một tuần, chuyển khoản, giữ biên nhận | Biết tuần qua tiêu bao nhiêu cho ăn uống |
| Tiền | Đọc hoá đơn điện, nước, hiểu số công tơ | Tự tính được tiền điện tháng này từ hai lần ghi số |
| Giấy tờ | Giữ căn cước, thẻ bảo hiểm y tế, bản sao giấy tờ | Biết chúng ở đâu, có ảnh chụp lưu riêng |
| Giấy tờ | Điền một tờ khai, gửi một email trang trọng | Viết được thư xin nghỉ học hay xin việc không sai chính tả |
| Sự cố | Ngắt aptomat, thay bóng đèn, xử lý vòi rỉ | Biết cầu dao nằm đâu và lúc nào phải gọi người khác |
| Sự cố | Ốm nhẹ một mình, biết khi nào phải đi khám | Có nhiệt kế, biết cơ sở y tế gần nhất, có người để báo |
Mỗi dòng gom hai việc, tổng cộng 20 việc. Nhiều người trẻ chấm xong thấy mình làm được một mình chừng nửa số việc; phần còn lại rơi vào "có người nhắc" hoặc "chưa từng". Đó là bình thường. Bảng không phải bài thi, mà là danh sách việc cần tập.
Vì sao "làm được nếu có người nhắc" vẫn là chưa được
Ở nhà, phần lớn việc nhà xảy ra theo một nhịp có sẵn: mẹ nhắc đi tắm, bố nhắc khoá cửa, chị nhắc đem đồ vào khi trời mưa. Bạn làm được việc đó, nhưng không phải là người quyết định lúc nào làm. Khi ra ở riêng, cái khó không nằm ở thao tác giặt hay nấu, mà ở chỗ không ai nhắc nữa. Áo sơ mi phải mặc sáng thứ Hai chỉ sạch nếu tối thứ Bảy bạn tự nhớ giặt.
Vì vậy, khi chấm bảng, việc nào bạn chỉ làm khi được nhắc thì tính vào nhóm cần tập. Cách tập không phải là học thao tác, mà là tự nhận trách nhiệm trọn một việc trong vài tuần ở nhà: cả tuần tự giặt đồ của mình, tự lo đi chợ cho hai bữa tối, tự ghi số điện nhà cuối tháng. Trong thời gian đó, người nhà cố gắng không nhắc, kể cả khi thấy bạn sắp quên.
Đây là phần bố mẹ thấy khó nhất. Nhìn con sắp để đồ ướt qua đêm mà không nói gì nghe có vẻ lạ, nhưng một lần đồ bị ám mùi dạy nhanh hơn mười lần được nhắc. Miễn là sai sót đó nhỏ, không nguy hiểm, cứ để nó xảy ra khi còn ở nhà.
Kế hoạch tập trong ba tháng trước khi rời nhà
Nếu còn khoảng ba tháng, có thể chia các việc chưa làm được thành ba đợt, mỗi đợt bốn tuần. Không cần tập hết cùng lúc:
- Tháng thứ nhất, ăn uống: mỗi tuần tự nấu ít nhất ba bữa cho cả nhà hoặc cho mình, đi chợ một lần theo danh sách tự viết. Mục tiêu là nấu được bốn năm món đơn giản không cần xem lại công thức.
- Tháng thứ hai, quần áo và nhà cửa: tự giặt và phơi toàn bộ đồ của mình, tự dọn phòng mình mỗi tuần, học cách khâu cúc, cách làm phẳng áo khi không có bàn là.
- Tháng thứ ba, tiền và giấy tờ: ghi chi tiêu cá nhân hằng ngày, đọc hoá đơn điện nước của nhà, chụp ảnh và cất bản sao giấy tờ, tự đi làm một việc giấy tờ đơn giản như đổi thẻ hay đăng ký tài khoản.
- Song song cả ba tháng, nhóm sự cố: hỏi người lớn trong nhà xem cầu dao ở đâu, thử ngắt và bật lại một lần khi có người đứng cạnh, học cách đo nhiệt độ bằng nhiệt kế, ghi số khẩn cấp 113, 114, 115 vào danh bạ.
- Tuần cuối, chấm lại bảng: so với lần chấm đầu. Việc nào vẫn ở mức "chưa từng" thì ghi vào sổ, khi lên ở riêng sẽ tập trong tháng đầu.
Nếu chỉ còn vài tuần, ưu tiên theo thứ tự: sự cố và an toàn, ăn uống, tiền, rồi mới đến quần áo. Ăn không ngon vẫn sống được; không biết ngắt điện khi ổ cắm bốc mùi khét thì rủi ro hơn nhiều.
Năm việc nhỏ người mới ra ở riêng hay bỏ sót
Biết cầu dao của phòng nằm ở đâu. Ngày đầu dọn vào, hỏi chủ nhà ngay. Khi có mùi khét, tia lửa hay nước tràn gần ổ điện, việc đầu tiên là ngắt cầu dao, không phải tìm trên mạng.
Có một người ở gần để gọi. Bạn cùng lớp, đồng nghiệp, họ hàng ở cùng thành phố. Người này không cần thân, chỉ cần đồng ý được gọi khi bạn ốm hoặc gặp sự cố ban đêm.
Lưu ảnh giấy tờ ở chỗ riêng. Căn cước, thẻ bảo hiểm y tế, thẻ sinh viên hay thẻ nhân viên, hợp đồng thuê. Mất ví thì có ảnh vẫn dễ làm lại hơn nhiều.
Biết nói "không" với người lạ ở cửa. Người tự xưng thợ điện nước, người phát quà, người hỏi thăm. Hỏi chủ nhà trước khi mở cửa cho ai vào phòng.
Biết lúc nào nên dừng tự làm. Tự lập không có nghĩa là việc gì cũng tự làm. Điện, gas, ốm sốt kéo dài, tiền bạc lớn là những chỗ cần người có chuyên môn hoặc người tin cậy. Biết gọi đúng người đúng lúc cũng là một kỹ năng.
Ba hiểu lầm về tự lập khiến người trẻ ngại bắt đầu
"Tự lập là phải tự lo hết tiền." Nhiều sinh viên vẫn nhận tiền gia đình gửi hằng tháng mà vẫn tự lập thật sự về nếp sống: tự lo ăn, ở, giờ giấc, giấy tờ. Tự lập về tiền là một chặng riêng, có thể đến sau. Đánh đồng hai chuyện này làm nhiều người thấy mình "chưa đủ tư cách" để tập những việc còn lại.
"Biết nấu ăn mới là tự lập." Nấu ăn là một việc trong hai mươi việc. Có người nấu rất giỏi mà quên đóng tiền điện, có người chỉ biết luộc trứng mà giấy tờ lúc nào cũng gọn. Bảng tự kiểm giúp nhìn đủ các mảng thay vì chỉ chấm mình qua một kỹ năng dễ thấy.
"Hỏi người khác là chưa tự lập." Người sống một mình lâu năm hỏi rất nhiều: hỏi chủ nhà, hỏi hàng xóm, hỏi dược sĩ, hỏi người bán hàng. Khác biệt nằm ở chỗ họ tự quyết định sau khi hỏi. Chủ động hỏi đúng người là một phần của tự lập, không phải dấu hiệu thiếu.
Bố mẹ có thể giúp mà không làm hộ
Nhiều phụ huynh muốn chuẩn bị cho con nhưng không biết bắt đầu từ đâu, nên hay dồn sức vào việc mua sắm: bộ nồi, chăn nệm, đồ ăn khô gửi theo. Những thứ đó có ích, nhưng thứ con cần hơn là cơ hội được làm sai khi còn ở nhà. Bảng tự kiểm ở trên là một cách mở chuyện không căng thẳng: con tự chấm, bố mẹ hỏi xem con muốn tập việc nào trước.
Cách giúp hiệu quả là giao trọn một mảng thay vì giao từng việc lẻ. "Tuần này con lo bữa tối thứ Ba và thứ Năm, từ đi chợ đến rửa bát" dạy được nhiều hơn "con nhặt rau giúp mẹ". Khi con làm, người lớn đứng ngoài, chỉ góp ý sau bữa ăn và chỉ góp một hai điều.
Với những việc liên quan đến an toàn như ngắt điện, dùng bếp, xử lý khi ốm, nên làm mẫu một lần, để con làm lại khi có người cạnh, rồi mới để con tự làm. Cách này giống học đi xe máy: không ai đưa chìa khoá rồi đứng xem từ xa ngay buổi đầu.
Khi lên ở riêng rồi mới thấy mình chưa biết gì
Không ít người lên thành phố mà chưa kịp tập gì cả, vì thi cử, vì đi làm gấp, hoặc đơn giản vì ở nhà chưa bao giờ phải làm. Không sao. Bảng tự kiểm vẫn dùng được: chấm ngay tuần đầu, chọn hai việc cần nhất để tập trong tháng này, còn lại để tháng sau. Hai việc thường cần nhất là nấu một bữa đơn giản và giặt giũ.
Hỏi người xung quanh cũng là một cách học nhanh. Chị phòng bên đã ở trọ ba năm thường biết chợ nào gần, giờ nào máy giặt chung vắng, chủ nhà dễ tính ở chuyện gì. Hỏi kèm một lời cảm ơn và một lần mời lại ly nước, đa số người ta vui lòng chỉ.
Sau khoảng ba tháng, chấm lại bảng một lần nữa. Phần lớn người trẻ thấy cột "làm được một mình" dài ra rõ rệt, dù không ai dạy bài bản. Tự lập phần lớn được học bằng cách làm, sai, rồi làm lại, chứ không phải bằng cách đọc cho đủ trước khi bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Kỹ năng nào quan trọng nhất khi mới sống tự lập?
Nếu chỉ chọn một nhóm, hãy chọn nhóm xử lý sự cố: biết cầu dao ở đâu, biết khi nào phải gọi chủ nhà hoặc thợ, biết làm gì khi ốm một mình và có một người ở gần để báo. Nấu ăn và giặt giũ học dần được, còn sự cố thường đến bất ngờ.
Bao lâu thì tập xong các kỹ năng tự lập cơ bản?
Nếu tập có chủ đích, khoảng ba tháng là đủ để làm được một mình phần lớn 20 việc trong bảng. Nhưng thành thạo đến mức không phải nghĩ thì cần lâu hơn, thường là nửa năm đến một năm sống thật ở riêng.
Con ở nhà chưa từng làm việc nhà thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu bằng một mảng trọn vẹn và dễ thấy kết quả, ví dụ tự giặt và phơi đồ của mình cả tuần, hoặc lo bữa tối hai lần mỗi tuần. Tránh giao việc lẻ tẻ. Người lớn để con tự làm, chỉ góp ý sau, và chấp nhận vài lần sai nhỏ.
Có nên đợi biết hết mới ra ở riêng không?
Không cần. Phần lớn kỹ năng được học khi đã sống thật. Chỉ cần nắm chắc nhóm an toàn và biết nấu một hai bữa đơn giản, còn lại có thể học trong tháng đầu bằng cách hỏi người xung quanh và tự chấm lại bảng.
Ở ký túc xá thì có cần tập đủ 20 việc không?
Ký túc xá thường có căng tin, có người quản lý, nên nhóm ăn uống và sự cố đỡ áp lực hơn. Nhưng nhóm quần áo, tiền và giấy tờ vẫn cần y như ở trọ. Khi chuyển ra ngoài ở vào năm sau, những việc còn lại sẽ cần ngay.