Ba việc may vá gặp nhiều nhất khi sống một mình là đơm lại cúc áo bị rơi, khâu lại đường chỉ bung ở nách hay đũng quần, và lên gấu quần bị tuột; cả ba làm được bằng tay trong mười đến hai mươi phút với một cây kim, cuộn chỉ cùng màu và ba mũi khâu: mũi đơm cúc, mũi khâu đột và mũi khâu vắt.
Không cần máy khâu, không cần khéo tay đặc biệt. Điều quan trọng là thắt nút đầu chỉ chắc, khâu đều tay và kết thúc mũi khâu đúng cách để không bung lại sau vài lần giặt. Bài này đi qua bộ kim chỉ tối thiểu, cách xâu kim và thắt nút, từng việc theo các bước, và những trường hợp nên mang ra tiệm sửa đồ thay vì tự làm.
Bộ kim chỉ tối thiểu cho một người
Một hộp nhỏ cỡ bàn tay là đủ. Chọn những món dưới đây, dùng được cho phần lớn quần áo hằng ngày:
- Một vỉ kim khâu tay nhiều cỡ: kim nhỏ cho vải áo mỏng, kim to cho quần jean, vải dày.
- Chỉ năm màu cơ bản: trắng, đen, xám, xanh than, be. Phần lớn áo sơ mi, quần âu, quần jean dùng được một trong số này.
- Một cái kéo nhỏ sắc, chỉ dùng để cắt chỉ và vải.
- Vài cây ghim đầu tròn để giữ vải đúng chỗ khi khâu gấu.
- Một dụng cụ xâu kim (một miếng kim loại có vòng dây mảnh), rất đỡ mắt khi kim nhỏ.
- Một đê khâu bọc đầu ngón tay nếu hay khâu vải dày.
- Hộp nhỏ đựng cúc dự phòng: cúc thừa đi kèm khi mua áo, cúc tháo từ áo cũ không dùng nữa.
- Một thước dây mềm để đo gấu quần.
Nhiều áo sơ mi, quần âu có cúc dự phòng khâu sẵn ở mặt trong đường may sườn hoặc trong túi nhỏ đi kèm mác. Khi mua quần áo mới, gom những cúc này vào hộp ngay, ghi chú là của áo nào nếu cần.
Xâu kim và thắt nút đầu chỉ chắc
Phần lớn mũi khâu bung lại vì nút đầu chỉ quá nhỏ hoặc chỉ quá dài bị rối. Làm đúng bước này là xong một nửa việc:
- Cắt đoạn chỉ dài khoảng bằng sải tay từ đầu ngón tay đến khuỷu tay, khoảng 40–50 cm. Chỉ dài hơn dễ rối và xoắn.
- Cắt đầu chỉ chéo bằng kéo sắc cho đầu nhọn, không dùng răng cắn.
- Xâu chỉ qua lỗ kim; khó thì dùng dụng cụ xâu kim hoặc làm ướt nhẹ đầu chỉ.
- Với đơm cúc và khâu vải dày, kéo hai đầu chỉ bằng nhau để dùng chỉ đôi; với khâu gấu vải mỏng, dùng chỉ đơn để mũi khâu kín.
- Thắt nút: quấn đầu chỉ hai ba vòng quanh đầu ngón trỏ, dùng ngón cái lăn vòng chỉ khỏi đầu ngón tay, kéo chặt thành một nút nhỏ. Nếu vải thưa, thắt nút hai lần chồng lên nhau.
- Để kết thúc, khâu hai ba mũi nhỏ chồng lên cùng một chỗ ở mặt trái vải, luồn kim qua vòng chỉ cuối cùng trước khi kéo chặt, rồi cắt chỉ chừa khoảng nửa phân.
Nút đầu chỉ và mũi kết thúc luôn nằm ở mặt trái vải hoặc dưới cúc, để không lộ ra ngoài và không cọ vào da.
Đơm cúc hai lỗ hoặc bốn lỗ cho chắc
Cúc áo sơ mi, quần âu thường là cúc dẹt hai hoặc bốn lỗ. Cách đơm có "chân cúc" dưới đây giữ cúc chắc và cài dễ:
- Tìm đúng vị trí cũ: nhìn vết lỗ kim và sợi chỉ còn sót, hoặc cài áo lại và đánh dấu điểm giữa lỗ khuyết bằng ghim.
- Dùng chỉ đôi cùng màu chỉ cúc cũ. Đâm kim từ mặt trái lên mặt phải đúng điểm đánh dấu, kéo đến khi nút chỉ chạm vải.
- Đặt cúc lên, luồn kim lên qua một lỗ, xuống qua lỗ đối diện, đâm xuống mặt trái vải.
- Đặt một cây tăm hoặc một cây kim khác nằm ngang trên mặt cúc, giữa các lỗ. Các vòng chỉ đi qua phía trên cây tăm này sẽ tạo độ hở giữa cúc và vải.
- Lặp lại khoảng năm đến sáu lượt qua mỗi cặp lỗ. Với cúc bốn lỗ, khâu song song hai đường hoặc chéo thành chữ X, theo kiểu các cúc còn lại của áo.
- Rút cây tăm ra. Đâm kim lên giữa cúc và vải (không qua lỗ cúc), quấn chỉ quanh phần chỉ dưới cúc ba bốn vòng để tạo chân cúc chắc.
- Đâm kim xuống mặt trái, kết thúc bằng vài mũi chồng và một nút như phần trên, cắt chỉ.
Chân cúc là khoảng hở nhỏ giữa cúc và vải, đủ để lớp vải bên kia nằm vào khi cài. Cúc khâu sát vải không có chân sẽ khó cài và chỉ nhanh đứt vì bị kéo căng.
Cúc có chân sẵn (cúc có khoen ở mặt sau, như cúc áo khoác) thì khâu qua khoen nhiều lượt, không cần tăm.
Khâu đường chỉ bung bằng mũi khâu đột
Đường may bung ở nách áo, đũng quần, sườn áo là hỏng hóc rất hay gặp. Mũi khâu đột là mũi khâu tay chắc nhất, giống đường máy may:
- Lộn trái áo hoặc quần. Ghim hai mép vải đường may lại đúng vị trí cũ, mép vải thẳng hàng.
- Bắt đầu khâu cách điểm bung khoảng một phân về phía đường may còn tốt, để mũi mới chồng lên đường cũ.
- Đâm kim lên ở điểm bắt đầu. Lùi lại một mũi nhỏ (khoảng 2–3 mm), đâm xuống; rồi đâm kim lên ở phía trước cách điểm vừa lên một mũi.
- Lặp lại: mỗi lần lùi về đúng điểm cuối của mũi trước rồi đi tới. Mặt phải sẽ thấy một đường chỉ liền như đường máy.
- Khâu tiếp qua chỗ bung đến khi chồng lên đường may còn tốt ở đầu kia thêm khoảng một phân.
- Kết thúc ở mặt trái bằng vài mũi chồng và nút chỉ.
Với quần jean, vải dày, dùng kim to và chỉ dày hơn, đê khâu đỡ đầu ngón tay khi đẩy kim. Chỗ bung ở đũng quần chịu lực rất nhiều khi ngồi, nên mũi khâu cần nhỏ và đều.
Nếu vải quanh đường may đã mỏng, rách sờn chứ không chỉ bung chỉ, khâu lại sẽ rách tiếp ngay cạnh. Trường hợp này cần vá lót miếng vải phía trong, việc mà tiệm sửa đồ làm nhanh và đẹp hơn.
Lên gấu quần bằng mũi khâu vắt không lộ chỉ
Gấu quần âu, quần vải bị tuột chỉ hoặc cần gấp lên cho vừa chiều dài là việc làm được với mũi khâu vắt (mũi khâu lược ngầm):
- Mặc quần với đôi giày hay đi, đứng thẳng trước gương, gấp gấu vào trong đến độ dài mong muốn, ghim tạm. Nhờ người đo giúp nếu có.
- Cởi ra, đo lại hai ống bằng thước dây cho đều. Gấp mép vải vào trong một lần nhỏ để không bị tưa, rồi gấp lần hai theo độ dài đã chọn, ghim quanh ống quần.
- Dùng chỉ đơn cùng màu quần. Bắt đầu ở đường may sườn trong để nút chỉ được giấu.
- Lấy kim xiên một mũi rất nhỏ, chỉ một hai sợi vải ở thân quần, ngay trên mép gấu.
- Đi kim chéo lên, xuyên qua mép gấp của gấu khoảng một phân về phía trước.
- Lặp lại vòng quanh ống quần, mũi cách nhau khoảng một phân. Kéo chỉ vừa phải; kéo căng quá sẽ làm mặt ngoài nhăn.
- Kết thúc ở đường may sườn, thắt nút ở mặt trong gấu.
Mặt ngoài quần chỉ thấy những chấm chỉ rất nhỏ, gần như không nhìn ra. Quần jean thì gấu thường may bằng máy với chỉ nổi; lên gấu jean bằng tay khó đẹp, nên đưa tiệm sửa đồ hoặc dùng mũi khâu đột nếu chỉ cần tạm.
Móc cài quần, cúc bấm, khuy áo: những chi tiết nhỏ khác
Móc cài quần âu, váy bị tuột. Móc kim loại có các lỗ nhỏ ở đế. Đặt móc đúng vị trí cũ, dùng chỉ đôi khâu nhiều vòng qua từng lỗ, mỗi lỗ năm sáu vòng, rồi khâu thêm vài vòng ở phần cổ móc để nó không lật. Mắt cài bên kia khâu tương tự. Móc chịu lực khi ngồi nên khâu thật chắc.
Cúc bấm khâu (hai nửa lồi lõm). Nửa lồi khâu ở lớp vải trên, nửa lõm ở lớp dưới; đặt thẳng hàng bằng cách ấn nửa lồi lên vải bên kia để in dấu. Khâu qua mỗi lỗ ba bốn vòng, chỉ không xuyên ra mặt ngoài của lớp vải trên.
Khuy áo (lỗ cài cúc) bị toác. Khâu túm vài mũi nhỏ ở đầu khuy bị toác để thu hẹp lại, chỉ cùng màu. Khuy toác dài thì cần thùa lại bằng mũi thùa khuyết, việc mà tiệm sửa đồ làm nhanh và đẹp hơn.
Cúc kim loại đóng bằng máy trên quần jean. Không khâu được; tiệm sửa đồ có dụng cụ đóng cúc mới. Trong lúc chờ, dùng kim băng to cài tạm ở mặt trong.
Tập tay trước trên vải vụn
Lần đầu cầm kim, mũi khâu thường to nhỏ không đều và chỉ hay rối. Đó là chuyện bình thường. Trước khi khâu lên áo đi làm, lấy một chiếc áo cũ sắp bỏ hoặc mảnh vải vụn, tập mỗi mũi vài lượt: đơm một chiếc cúc, khâu một đường đột dài một gang tay, khâu vắt một đoạn gấu. Mười lăm phút tập là đủ để tay quen nhịp kim.
Vài mẹo cho người mới: ngồi chỗ đủ sáng, tốt nhất là đèn bàn chiếu thẳng vào tay; kéo chỉ ra từ từ, không giật; khi chỉ bắt đầu xoắn, thả kim cho treo lủng lẳng vài giây để chỉ tự tháo xoắn; mỗi đoạn chỉ chỉ dùng cho một việc, gần hết thì kết thúc và xâu đoạn mới thay vì cố khâu thêm.
Khâu xong, lật mặt phải ra nhìn ở khoảng cách một sải tay, như người khác sẽ nhìn bạn. Từ khoảng cách đó, vài mũi lệch nhỏ gần như không thấy; điều người ta thấy là cúc có thẳng hàng không, gấu hai ống có đều không.
Tự làm hay mang ra tiệm sửa đồ
Tiệm sửa đồ nhỏ ở chợ, đầu hẻm làm những việc này nhanh, nhiều khi chờ lấy luôn. Bảng dưới giúp chọn:
| Việc | Tự làm được | Nên mang ra tiệm khi |
|---|---|---|
| Đơm cúc | Gần như luôn được | Cúc đặc biệt (cúc bấm, cúc kim loại đóng bằng máy) |
| Khâu đường chỉ bung | Được, nhất là ở mặt trong | Đường may lộ ra ngoài cần đẹp như máy, vải đã rách sờn |
| Lên gấu quần âu, quần vải | Được với mũi khâu vắt | Cần cắt bớt nhiều, quần có gấu lật, quần đắt tiền |
| Lên gấu quần jean | Tạm được | Muốn đường chỉ nổi như gốc |
| Thay khoá kéo | Khó | Gần như luôn nên đưa tiệm |
| Bóp eo, sửa dáng | Không nên | Luôn đưa thợ |
Hỏi giá trước khi để thợ làm. Với áo quần rẻ, nhiều khi phí sửa gần bằng mua mới; với đồ bạn thích hoặc đồ đi làm vừa vặn, sửa thường đáng.
Câu hỏi thường gặp
Không có chỉ cùng màu thì dùng màu gì?
Chọn chỉ tối hơn vải một chút thay vì sáng hơn; chỉ tối ít lộ hơn. Với cúc, dùng màu chỉ giống chỉ của các cúc còn lại. Chỉ trắng và đen là hai màu nên có nhất nếu chỉ mua được ít.
Cúc áo hay bị rơi lại sau vài lần giặt, vì sao?
Thường do khâu ít lượt, không có chân cúc, hoặc nút kết thúc lỏng. Khâu ít nhất năm sáu lượt chỉ đôi, quấn chân cúc và kết thúc bằng vài mũi chồng. Kiểm các cúc khác của áo; cúc nào lỏng thì gia cố luôn trước khi rơi.
Có cần máy khâu mini không?
Với người ở trọ, máy khâu mini thường không cần thiết; ba mũi khâu tay ở trên giải quyết phần lớn việc. Máy mini dễ rối chỉ và khó dùng với vải dày. Nếu hay may vá, học thêm mũi khâu tay sẽ hữu ích hơn.
Kim đâm vào tay thì làm sao?
Rửa sạch chỗ đâm, ấn nhẹ cho máu ngừng, dán băng nếu cần. Vết đâm sâu, sưng đỏ, đau tăng dần sau vài ngày thì đi khám. Dùng đê khâu khi đẩy kim qua vải dày để tránh lặp lại.
Vải bị thủng một lỗ nhỏ có tự vá được không?
Lỗ nhỏ trên áo thun có thể khâu túm lại ở mặt trái bằng chỉ cùng màu, các mũi nhỏ quanh mép lỗ. Lỗ trên quần jean, đầu gối thì vá lót một miếng vải phía trong. Áo đi làm thủng ở chỗ dễ thấy thì đưa tiệm.